Archive for the 'Crucifixion' Category

The Crucifixion of Yeshua Was On a Friday

By Geert ter Horst

The Crucifixion (Bloch)

The Crucifixion (Bloch)

I. Introduction: The Debate in Messianic and Evangelical Circles

In messianic and wider evangelical circles there’s always a fair amount of discussion going on about the problem how to reconcile the synoptic data about the crucifixion of Yeshua with the data of the Gospel of John. This discussion primarily concentrates on the calendrical date of the crucifixion: Did it happen on the 14th or the 15th of Nisan? In addition to, or in the midst of this debate, there is much disagreement about the exact weekday. In accordance with ordinary Christian tradition many assume this was a Friday. Others are convinced that Yeshua was crucified on a Wednesday or Thursday.

This article will only attempt to clarify the issue of the weekday of the crucifixion. Was indeed a Friday, as tradition states, or was it perhaps another day?

This last mentioned discussion revolves largely around the interpretation of the word “Shabbat” in connection with the burial, especially in John. 19:31, which says:

John 19:31
The Jews therefore, because it was the preparation, that the bodies should not remain upon the cross on the Shabbat — for that Shabbat was great — besought Pilate that their legs might be broken, and that they might be taken away.

Another text that plays a major role is Mt. 12:40, where Yeshua’s residence in the grave is  posited to be three days and three nights.

Matthew 12:40
For as Jonas was three days and three nights in the whale’s belly; so shall the Son of man be three days and three nights in the heart of the earth.

Those who hold the opinion that Yeshua was crucified on a Wednesday or Thursday interpret the text just quoted from John as if the Shabbat mentioned there would not relate to the weekly Shabbat. Supposedly, the annual holiday of Passover would have been called a “Shabbat” by John, although it occurred on different day of the week. During the time frame from the crucifixion to the resurrection there were thus two Sabbaths: first an annual Sabbath, the feast of Passover, and then the weekly Sabbath. The Resurrection according to this opinion happened after or towards the end of the weekly Sabbath.

Support for this interpretation is sought in the text of Matthew 12:40. The importance of this text for establishing the day (and calendrical date) of the crucifixion according to many lays in the ability to use information about the day of the resurrection in order to fix the day of the crucifixion (or vice versa). From the day of Yeshua’s resurrection, one should thus count three full days back for fixing the crucifixion day, or, the other way round, for fixing the resurrection day (and date) one should count three full days ahead from the day of the crucifixion.

The reasoning is that if Yeshua were risen after the weekly Sabbath, it would be impossible for him to be crucified on the preceding Friday. For the time period in the grave would be too short to be counted as “three days and three nights”.

I’ll return to these texts in detail in the following and try to check whether the explanation proposed here above is satisfactory.

In addition to biblical also astronomical arguments are adduced. In the year of the crucifixion of Yeshua the 14th (or 15th) of Nissan might or might not have fallen on a Friday (or Wednesday or Thursday).

The astronomical debate on this issue is very speculative because the intricate details of the Jewish calendar as it functioned in the first century are not known. In the first place we have to face the question of the leap years here. What were the guidelines according to which one occasionally added a second month Adar? Chwolson discloses that this didn’t just happen to keep up with the course of the solar year. A month was also added if the Spring season held off, the roads remained muddy and impassable for the pilgrims to Jerusalem, and the harvest was delayed. This last point was important for the bringing of the Omer sheaf during the Passover week. The barley fields had to be suitable for harvesting at the time of Passover. [1]

An secondary factor of uncertainty is that, for establishing the beginning of a new month, the observation of the crescent was an important factor. A month could last 29 or 30 days and sometimes a cloudy or cloudless sky could be a deciding factor for on which day to start the new month.

Moreover, it should be added to the foregoing that the year of Yeshua’s crucifixion cannot be established with certainty. The opinions vary considerably on this. The years 29, 30 and 33 CE are the most frequently mentioned. In a recent study by Colin J. Humphreys the astronomical possibilities were again explored. This study concludes that the most likely crucifixion date is Friday, April 3, 33. [2]

Since one must take into account many unknown factors, it is difficult and even extremely difficult to reconstruct the calendar by using astronomy and to get any certitude about the weekday of Yeshua’s crucifixion in this manner. For this reason I’ll disregard the astronomical discussion and limit my investigation to the biblical data.

II. The Distinction Between Sabbath and Holiday

The main fact on which the Gospel of John and the Synoptics agree is that the crucifixion took place on the day which preceeds the Sabbath, and remarkably it is about this fact — which at first sight should offer clarity — that opinions vary and a typical messianic and evangelical confusion begins. As already noted, many commentators wonder whether this Sabbath was an annual or a weekly Sabbath. In other words: Was it the Sabbath on the seventh day of the week or an annual holiday which in principle could fall on any day of the week?

One starts here from the premise that the annual holidays are called “Shabbat” in the Bible. One meets this premise countless times in evangelical and messianic publications. In connection with the crucifixion one refers in particular to Joh. 19:31 as a text that seems to support the idea that an annual feast day is a Shabbat.

However, closer examination of the biblical texts shows clearly that this premise is miserably incorrect.

In the Bible there are exactly three and only three things which are called “Shabbat”. These are the following:

(1) The seventh day of each week;

(2) The Day of Atonement (Yom Kippur);

(3) The seventh year of the seven-year agricultural cycle, the Sabbatical Year.

All other holidays and feasts and special periods are never called “Shabbat”. This fact is obviously closely related to the meaning of the word “Shabbat”.

“Shabbat” means “complete rest” or “complete stop (of work)” and this term indicates an intense degree of work prohibition within a certain context. On days and periods which are called “Shabbat” no work at all may be performed. There is also a less intense level of work prohibition, and the term for this is “Shabbaton” which means “pause” or “stop”.

When we look at the biblical legislation about the weekly Sabbath and the holidays, we see that it is in compliance with this terminology. The difference between the annual holidays and the Sabbath is that on the weekly Sabbath no work at all may be done (Lev. 23:3), while on the holidays no work of service may be done (Lev. 23:7-8, 21, 25, 35-36). The meaning of this distinction, as it appears from the biblical evidence, is that on holidays — if they don’t fall on a weekly Sabbath — foods may be prepared and cooked, while on the weekly Sabbath this is not permitted (Ex. 12:16; 16:23).

Returning to the three cases in which the word “Shabbat” is used, we see that this is true indeed. There is only one annual feast day which is referred to as a “Shabbat”. This is the Day of Atonement. For the work prohibition on the Day of Atonement is in fact identical to that of the weekly Sabbath. No work at all may be done (Lev. 23:27-32).

Similarly, the agricultural work prohibition in the Sabbath year for the land is equal to that of the weekly Sabbath. During the Shabbat year no work at all may be done in all the fields (Lev. 25:4-5).

It is now clear why the other holidays, such as first and seventh day of Passover, Rosh HaShanah, the feast day of Tabernacles and the feast of the Eight Day (Sjemini Atzeret) are never called “Shabbat”. The intensive work prohibition of the weekly Sabbath doesn’t apply to those days. Dishes may be prepared and cooking may be done. For this reason these days are sometimes called “Shabbaton” (i.e. “rest”) (Lev. 23:24, 39), but never “Shabbat” (i.e. “complete rest”)

To get the distinction between the terms “Shabbat” and “Shabbaton” Leviticus chapter XXIII is particularly important. The translations, though, are not always reliable in maintaining this distinction, a fact which may have contributed to the misunderstandings about it. However, the Septuagint is accurate and takes over the distinction by means of the Greek terms “Sabbatown” (for the Hebr. “Shabbat”) and “Anapausis” (for the Hebr. “Shabbaton”).

The different terminology regarding Sabbath and holiday is not only maintained in the Pentateuch, but throughout the Tanakh. It never occurs that annual holidays are designated by the word “Shabbat”. Also the Gospels and the New Testament in general, carry on keeping intact this distinction between Sabbath and holiday. In the Gospel of John the holidays — which are usually called “feasts of the Jews” there — are never referred to as Sabbaths. John never says something like: “And there was a Sabbath of the Jews” or something similar. Sabbath and holiday are kept carefully apart.

III. The “Great Shabbat” of John 19:31

There is no reason to assume that the distinction between Sabbath and holidday would be differently treated in John 19:31. John says that it was the preparation. In 19:14 he had already indicated that it was the Preparation of the Passover, and thus of a public holiday. In 19:31, he says that it was the preparation of the Sabbath. He clarifies the latter by adding: “For that Sabbath day was great”. In other words, this was special or “great” Sabbath because it coincided with the feast day of the Passover.

These data of the Gospel of John are consistent with the data of the Synoptics. In the Synoptics we have no mentioning at the burial of Yeshua that it was the Preparation for Passover, though it is said, as e.g. in Mark 15:42, that it was the day prior to the Sabbath. There is no reason to think that this would not be the weekly Sabbath. The Synoptics follow the usual terminology, as I have explained above.

For completeness’ sake, I would add a special text from Luke, which sometimes has given occasion to speculation. This is Lk. 6:1, which uses the expression “second first Sabbath”. This at first sight surprising expression has to do with the onset of the Omer. It seems that the names “Great Sabbath” or “First Sabbath” in the first century were used to indicate the Sabbath that immediately preceded the Omer Count. According to Lev. 23:11 the Omer starts on the day after the Sabbath and in the context of this chapter we are only to think here of the weekly Sabbath day. The text points back to 23:3. There were seven perfect Sabbaths to be counted and the Sabbath immediately prior to the start of the count was therefore particularly important. It was called the “great” or “first” Sabbath. [3]

The first Sabbath within the Omer Count — and thus the seventh day from the beginning of this count — was thus nicknamed ”second first Sabbath” because it was the first Sabbath of the series of seven Sabbaths, but nevertheless the second in comparison to that “great” or “first” Sabbath after which the count began. Luke uses this term to show that the disciples’ eating of the new grain was permitted. The Omer Count had already started.

The conclusion from the foregoing must be that the crucifixion according to the Gospel of John took place on a Friday, because the 14th of Nisan fell on a Friday. It was the preparation of the Passover and the preparation of the weekly Sabbath, because the holiday of Passover that year apparently coincided with a regular weekly Sabbath day.

IV. The “Three Days and Three Nights” of Matthew 12:40

Now it is often objected against this conclusion that Yeshua spent “three days and three nights” in the grave, according to a particular interpretation of Mt. 12:40. Some have concluded from this that Yeshua’s stay in the tomb must have lasted about 72 hours and that for that reason the day of the crucifixion cannot have been a Friday if the resurrection occurred on the day after the Sabbath. This view, however, is based on a misunderstanding of the phrase “three days and three nights”.

There are some other texts in which this expression occurs, and the best known is found in the book of Esther. In Est. 4:16 Queen Esther proclaims a fast of three days and nights. From the course of the story, however, it is clear that this fasting can never have lasted literally three days and three nights, or 72 hours. For it began on the same day it was proclaimed. So a considerable time of this day had already elapsed. This first day was thus an incomplete fast day. And we should notice that Esther appeared before the king during, not after, the third day. The fast would have ended as soon as it was clear that Esther had returned from the king alive and well. Therefore the third day of this fast was also incomplete.

We find something similar in I Sam. 30:11-12 where a sick Egyptian boy was found in the field who had eaten nor drunk for “three days and three nights”. Given the circumstances of war hardships and disease (::13-14) it is unlikely that this was a period of 72 hours. A person is already seriously weakened if he doesn’t eat or drink for two days, especially so if he is also still sick. Here too, the first day, on which he fell sick, and the third day, on which he was found, were probably incomplete.

Be that as it may, in Est. 4:16 it is clear that the expression “three days and three nights” doesn’t designate a period of 72 hours, but indicates any period that begins between a first and a third day, of which only the second day has to be complete.

V. Conclusion: The Crucifixion Was On a Friday

Given the above arguments, there is no serious doubt that Yeshua’s crucifixion actually took place on a Friday and the resurrection some time after the completion of the weekly Sabbath. According to the Gospel of John this Sabbath in the year of the crucifixion coincided with the first holiday of Passover (15 Nisan).

VI. Epilogue: The Deeper Meaning Of a Friday Crucifixion

This order of the events is in harmony with their symbolic and liturgical significance. According to this schedule Messiah accomplished the work of redemption on the sixth day of the week, the same day that G’d once accomplished the work of creation. And Messiah was raised from the dead on the first day of the new week, thus making the day of the commencement of the new creation to be the same day of the week on which once the first light shone in the darkness (Gen. 1:3). During the Sabbath Messiah was resting in the tomb.

In the weekly liturgical order these events are re-experienced and reflected.

On Friday our daily work comes to a temporary end, and we take additional tasks on us because of the upcoming Sabbath. Our daily work, and the extra work of preparing for the Sabbath is thus an appropriate way of denying ourselves in serving HaShem and carrying our cross in following the Messiah (Mt. 16:24-25).

On the Sabbath there is the solemn pause, during which we anticipate the final completion of our work. On this day we experience in particular that we have died with Yeshua and and are dead to this world, and that this world is dead to us (cf. Rom. 6:3-13; Gal 2:19-20; 6:14).

After the Sabbath we start the new week by making havdalah, the ritual separation between Sabbath and weekday. We do this by lighting a new fire, smelling of spices and drinking a new cup of wine. The new fire is a reminder of the creation of light on the first day and an anticipation of the renewal of creation in the World to Come. For that reason it is also a reminder of the resurrection of Yeshua, who surely is the principle and the basis of the renewal of creation. The smelling of spices is reminiscent of the spices that the women brought to the grave, and that were no longer needed. The wine is an anticipation of the cup that Yeshua will drink at the dawn of the Kingdom (Luke 22:18).

In the sequence of the three days Friday-Sabbath-Sunday the redemptive work of Messiah is thus represented in a particular way, liturgically and symbolically. This representation illuminates the central importance of the Sabbath, on which the first creation attains its goal and perfection and is predisposed for the renewal of the regeneration. On the Sabbath we have the opportunity to make ourselves more and more prone to this renewal by uniting with Messiah in celebrating the Lord’s Supper and by hearing and studying the Torah and the prophets.

All these rich symbolic and liturgical connections are absent from a perspective which sets the crucifixion on a Wednesday (or Thursday) and thus detaches it from the dawn of the Sabbath, especially when this also involves the idea that the resurrection happened on the Sabbath afternoon. The consequences of this perspective are very unfortuntate from a symbolic and liturgical viewpoint. Of course, these inconvenient consequences, taken in isolatioin, don’t constitute a refutation. However, they seem to me a heuristic indication of a theoretical defect — in a similar manner as the symbolic and liturgical conveniencies of a Friday crucifixion are a heuristic indication of its theoretical correctness.


[1] Chwolson, p. 45: «Man schaltete einen Monat ein und verschob alle Feste auf einen ganzen Monat, wenn die Landstrassen verdorben, die Brücken zerstört, die Oefen zum braten der Passalämmer vom Regen zerweicht waren und dann auch wenn man wusste, dass die Pilger aus der Diaspora nog unterwegs waren und zum Feste nicht rechtzeitig anlangen könnten.» [D. Chwolson, Das letzte Passamahl Christi und der Tag seines Todes nach den in Übereinstimmung gebrachten Berichten der Synoptiker and des Evangelium Johannis, Haessel Verlag — Leipzig 1908.]

[2] Humphreys p. 80: «All the evidence for the date of the crucifixion supports Jesus dying at 3 p.m. on Friday, April 3, ad 33. This date corresponds to Nisan 14 in the Jewish calendar.» Om meerdere redenen, die te maken hebben met de bredere argumentatielijnen in Humphreys boek beschouw ik dit resultaat met enige scepsis. [Colin J. Humphreys, The Mystery of the Last Supper. Reconstructing the Final Days of Jesus, Cambridge University Press — New York · Melbourne · Madrid · Cape Town · Singapore · São Paulo · Delhi · Tokyo · Mexico City 2011.]

[3] Chwolson, p. 65: «Der Sabbat des Osterfestes bekam dann eine grosse Bedeutung; denn er war, wie wir gleich sehen werden, der erste der 50 zu zählenden Tage, weshalb er auch der grosse Sabbat genannt wurde; dann zählte man sieben Wochen und zwar nicht nach Wochen als solche, sondern nach den sieben Sabbaten, von denen der erste nach dem Osterfeste wirklich δευτερόπρωτον war.» [D. Chwolson, Das letzte Passamahl Christi.]

De Kruisiging van Jesjoea was op een Vrijdag


door Geert ter Horst

Crucifixion (Carl Bloch)

Crucifixion (Carl Bloch)

I. Inleiding: Het debat in messiaanse en evangelische kring

In messiaanse en bredere evangelische kring is er veel discussie over het probleem hoe de gegevens van de Synoptici rond de kruisiging van Jesjoea te verzoenen zijn met de de gegevens van het Evangelie van Johannes. Deze discussie betreft vooral de kalenderdatum van de kruisiging: vond deze plaats op de 14e of op de 15de Niesan? Naast, of te midden van, deze discussie is er ook veel onenigheid over de precieze weekdag van de kruisiging. Sommigen stellen, in overeenstemming met de gewone christelijke traditie, dat dit een vrijdag was. Anderen zijn er van overtuigd dat Jesjoea op een woensdag of donderdag werd gekruisigd.

Dit artikel wil alleen trachten duidelijkheid te verschaffen over de kwestie van de weekdag van de kruisiging. Was dit inderdaad een vrijdag, zoals de traditie stelt, of was het misschien een andere dag?

Deze laatste discussie draait voor een belangrijk deel om de uitleg van de term “Sjabbat” in verband met de graflegging, met name in Joh. 19:31, waar gezegd wordt:

Johannes 19:31
De Joden dan, opdat de lichamen niet aan het kruis zouden blijven op de Sjabbat, omdat het de voorbereiding was — want die dag van de Sjabbat was groot — baden Pilatus, dat hun benen zouden gebroken, en zij weggenomen worden

Een andere tekst die hier een grote rol speelt is Mt. 12:40, waar het verblijf van Jesjoea in het graf wordt gesteld op drie dagen en drie nachten:

Mattheus 12:40
Want gelijk Jona drie dagen en drie nachten in de buik van het zeemonster was, alzo zal de Mensenzoon drie dagen en drie nachten wezen in het hart der aarde.

Zij die de opvatting zijn toegedaan dat Jesjoea op een woensdag of donderdag werd gekruisigd leggen de zojuist aangehaalde tekst uit Johannes zo uit alsof de aldaar genoemde Sjabbat niet de wekelijkse zou betreffen. Johannes zou hier de jaarlijke feestdag van Pesach ook “Sjabbat” hebben genoemd, ook al viel deze jaarlijkse Sjabbat op een andere dag dan de wekelijkse. In het tijdsverloop van de kruisiging tot aan de verrijzenis zou er aldus tweemaal een Sjabbat zijn: eerst een jaarlijks Sjabbat, de feestdag van Pesach, en daarna de wekelijkse Sjabbat. De verrijzenis zou volgens deze opvatting plaats hebben gevonden na of tegen het einde van de wekelijkse Sjabbat.

Voor deze uitleg van de tekst uit Johannes wordt veelal steun gezocht in de tekst uit Mattheus 12:40. Het belang van deze laatste tekst voor de bepaling van de dag (en datum) van de kruisiging ligt volgens velen in de mogelijkheid om de kruisigingsdag te bepalen met behulp van gegevens rond de dag van de verrijzenis (of andersom). Vanaf de dag van Jesjoea’s verrijzenis zou men dus drie volle dagen terug moeten tellen om de dag van de kruisiging te bepalen, of andersom, om de dag (en datum) van de verrijzenis te bepalen zou men drie volle dagen vooruit moeten tellen vanaf de kruisigingsdag.

De redenering is dan dat, indien Jesjoea na de wekelijkse Sjabbat is verrezen, hij onmogelijk op de daaraan voorafgaande vrijdag kan zijn gekruisigd. Want de tijdsperiode in het graf zou dan te kort zijn om als “drie dagen en drie nachten” te kunnen worden gerekend.

Op deze teksten zal ik in het hierna volgende nog uitvoerig terugkomen en pogen na te gaan of de boven voorgestelde uitleg ervan bevredigend is.

Naast bijbelse zijn er ook astronomische argumenten aangevoerd. In het jaar van de kruisiging van Jesjoea zou de 14de (of 15de) Niesan juist wel of juist niet op een vrijdag (of woensdag of donderdag) vallen.

Het astronomische debat over deze kwestie is erg speculatief omdat de precieze details van de joodse kalender zoals deze in de eerste eeuw functioneerde niet bekend zijn.

In de eerste plaats is daar het punt van de schrikkeljaren. Wat waren de richtlijnen volgens welke men af en toe een extra maand Adar invoegde? Chwolson bijvoorbeeld vermeldt dat dit niet alleen maar gebeurde om de kalender in overeenstemming te houden met de loop van het zonnejaar. Men voegde ook een maand in als het voorjaar lang uitbleef, de wegen drassig en onbegaanbaar waren voor de pelgrims naar de Jerusalem, en de oogst op zich liet wachten. Dit laatste punt was belangrijk in verband met het brengen van de Omer garve tijdens de Pesach week. De gerst moest geschikt zijn om te oogsten zodra het Pesach was. [1]

Een bijkomende factor van onzekerheid is dat voor de bepaling van het begin van een nieuwe maand de waarneming van de maansikkel een belangrijke factor was. Een maand kon 29 of 30 dagen duren en al of niet een bewolkte hemel kon soms de doorslag geven voor de dag waarop de nieuwe maand begon.

Aan het voorafgaande moet nog toegevoegd worden dat bovendien het jaar van Jesjoea’s kruisiging niet met zekerheid vaststaat. De opvattingen hierover lopen nogal uiteen. De jaren 29, 30 en 33 worden het meest genoemd. Een recente studie van Colin J. Humphreys gaat de astronomische mogelijkheden nog eens na en komt tot de conclusie dat de meest waarschijnlijke kruisigingsdatum is vrijdag 3 april 33. [2]

Aangezien men rekening moet houden met veel onbekende factoren is het moeilijk tot zeer moeilijk om langs astronomische weg de kalender te reconstrueren en zo enige zekerheid te bereiken aangaande de weekdag van Jesjoea’s kruisiging. Deze astronomische discussie zal ik dan ook buiten beschouwing laten en het onderzoek tot de bijbelse gegevens beperken.

II.     Het onderscheid tussen feestdag en Sjabbat

Het belangrijkste gegeven, waarin het Evangelie van Johannes en de Synoptici overeenstemmen, is dat de kruisiging plaatsvond op de dag voorafgaande aan een Sjabbat, en het is merkwaardigerwijze bij dit gegeven — dat op het eerste gezicht genomen duidelijkheid zou moeten verschaffen — dat de opinies uiteen gaan en de messiaanse en evangelische verwarring begint. Zoals reeds opgemerkt stellen allerlei uitleggers zich de vraag of het hier om een jaarlijkse of een wekelijkse Sjabbat ging. Met andere woorden: Ging het om de Sjabbat op de zevende dag van de week of om een jaarlijkse feestdag, die in beginsel op iedere dag van de week kan vallen?

Men gaat hierbij van de vooronderstelling uit dat ook de jaarlijkse feestdagen in de Bijbel “Sjabbat” worden genoemd. Deze vooronderstelling komt men ontelbare malen tegen in evangelische en messiaanse publicaties. In verband met de kruisiging wijst men dan in het bijzonder op Joh. 19:31 als een tekst die de geachte lijkt te ondersteunen dat een jaarlijkse feestdag een Sjabbat zou zijn.

Nader onderzoek van de bijbelse teksten wijst echter ondubbelzinnig uit dat deze vooronderstelling faliekant onjuist is.

In de Bijbel worden er maar drie zaken als “Sjabbat” aangeduid. Deze zijn de volgende:

(1)    De zevende dag van iedere week;

(2)    De Grote Verzoendag (Jom Kippoer);

(3)    Het zevende jaar van de zevenjaarlijkse cyclus voor het land, het Sjabbat jaar.

Alle andere feestdagen en hoogtijden en bijzondere perioden worden nimmer “Sjabbat” genoemd. Dit hangt nauw samen met de betekenis van de term “Sjabbat”.

“Sjabbat” betekent “volkomen rust” of “volkomen ophouden (van werk)” en deze term geeft een intensieve graad van het werkverbod aan binnen een bepaalde context. Op dagen en perioden die “Sjabbat” worden genoemd mag helemaal geen werk verricht worden. Er is ook een minder intensieve graad van het werkverbod, en de term daarvoor is “Sjabbaton”, die “rust” of “ophouden” betekent.

Wanneer we de bijbelse wetgeving over de wekelijkse Sjabbat en de feestdagen bekijken, zien we dat deze in overeenstemming is met deze terminologie. Het onderscheid tussen de jaarlijkse feestdagen en de Sjabbat is dat er op de wekelijkse Sjabbat in het geheel geen werk gedaan mag worden (Lev. 23:3), terwijl er op de feestdagen geen dienstwerk gedaan mag worden (Lev. 23:7-8, 21, 25, 35-36). Uit de bijbelse gegevens blijkt dat dit onderscheid voornamelijk erop neerkomt dat op de feestdagen — wanneer ze niet op een wekelijkse Sjabbat vallen — spijzen bereid en gekookt mogen worden, terwijl dit op de wekelijkse Sjabbat niet is toegestaan (Ex. 12:16; 16:23).

Terugkerend naar de drie zaken waarvoor de term “Sjabbat” gebruikt wordt, zien we dat dit inderdaad klopt. Er is maar één jaarlijkse feestdag die als “Sjabbat” wordt aangeduid, en dat is de Grote Verzoendag. Het werkverbod van de Grote Verzoendag is namelijk gelijk aan dat van de wekelijkse Sjabbat. Er mag op die dag in het geheel geen werk verricht worden (Lev. 23:27-32).

Evenzo is het werkverbod op het land gedurende het Sjabbat-jaar gelijk aan dat van de wekelijkse Sjabbat. Er mag gedurende dat jaar in het geheel geen werk op de akkers worden verricht (Lev. 25:4-5).

Het wordt nu duidelijk waarom de overige feestdagen, zoals eerste en de zevende dag van de Pesach, Rosh HaShanah, de feestdag van het Loofhuttenfeest en het Slotfeest (Sjemini Atzeret) nooit “Sjabbat” worden genoemd. Op die dagen geldt immers het intensieve werkverbod van de wekelijkse Sjabbat niet. Er mogen spijzen bereid worden en deze mogen zelfs worden gekookt. Deze dagen worden dan ook soms wel “Sjabbaton” genoemd (Lev. 23:24, 39), nooit echter “Sjabbat”.

Voor het onderscheid tussen de termen “Sjabbat” en “Sjabbaton” is met name belangrijk Leviticus hoofdstuk XXIII. De vertalingen zijn echter wat dit onderscheid betreft niet altijd betrouwbaar en dat heeft wellicht ook aan de misverstanden hierover bijgedragen. De Septuagint is echter nauwkeurig en neemt het onderscheid terminologisch over met de Griekse termen “Sabbatoon” (voor het Hebr. “Sjabbat”) en “Anapausis” (voor het Hebr. “Sjabbaton”).

De onderscheiden terminologie wat betreft Sjabbat en feestdag wordt niet alleen in de Pentateuch maar in heel de Tenach volgehouden. We zien nimmer dat de jaarlijkse feestdagen met de term “Sjabbat” worden aangeduid. In de Evangelieën en het NT in het algemeen wordt het onderscheid tussen Sjabbat en feestdag dan ook nauwkeurig gehandhaafd. In het Evangelie van Johannes worden de feestdagen — daar meestal “feestdagen der Joden” genoemd — nooit als “Sjabbat” aangeduid. Johannes zegt nooit zoiets als: “…En er was een Sjabbat van de Joden” of iets dergelijks. Sjabbat en feestdagen worden nauwkeurig uit elkaar gehouden. 

III.    De “grote Sjabbat” van Johannes 19:31

Er is geen reden om aan te nemen dat het met het onderscheid tussen Sjabbat en feestdag anders gesteld zou zijn in Joh. 19:31. Johannes zegt daar dat het de Voorbereiding was. In 19:14 had hij al aangegeven dat het de Voorbereiding van Pesach, dus van een feestdag, was. In 19:31 preciseert hij dit met te zeggen dat het de Voorbereiding voor de Sjabbat was. Hij verduidelijkt dit laatste dan door er bij te voegen: “want die dag van de Sjabbat was groot”. Met andere woorden: Deze Sjabbat was bijzonder of “groot”, want hij viel samen met de feestdag van Pesach.

Deze gegevens van het Johannes Evangelie kloppen met de gegevens van de Synoptici. Bij de Synoptici wordt bij de graflegging niet vermeld dat het de voorbereiding van Pesach was, maar wel dat het de dag voorafgaande aan de Sjabbat was, zoals in Markus 15:42. Er is geen enkele aanleiding om hier te denken dat dit geen wekelijkse Sjabbat zou zijn. De Synoptici volgen de gewone terminologie, zoals ik die hierboven heb uiteengezet.

Voor de volledigheid wijs ik nog op een bijzondere tekst bij Lukas, die soms gelegenheid tot speculatie heeft gegeven. Dit is Lk. 6:1, waar gesproken wordt over de “tweede eerste Sjabbat”. Deze op het eerste gezicht bevreemdende uitdrukking heeft te maken met het begin van de Omertelling. Het schijnt dat de termen “grote Sjabbat” of “eerste Sjabbat” in de eerste eeuw gebruikt werden om de Sjabbat aan te geven die onmiddellijk aan de Omertelling voorafging. De Omertelling begint immers volgens Lev. 23:11 op de dag na de Sjabbat en in de context van dit hoofdstuk valt hier alleen aan de wekelijkse Sjabbat te denken. De tekst wijst terug naar 23:3. Er moesten zeven volkomen Sjabbatot geteld worden en de Sjabbat die onmiddellijk aan het begin van de telling voorafging was dus bijzonder belangrijk. Deze werd als “grote” of “eerste” Sjabbat aangeduid. [3]

De eerste Sjabbat van de Omertelling zelf — de zevende dag dus vanaf het begin van deze telling — kreeg hierdoor de bijnaam “tweede eerste Sjabbat”, want hij was wel de eerste Sjabbat van de reeks van zeven Sjabbatot, maar niettemin de tweede ten opzichte van die “grote” of “eerste” Sjabbat waarna de telling begon. Lukas gebruikt deze benaming om te laten zien dat het eten van het nieuwe graan door de leerlingen geoorloofd was. De Omertelling was immers al bezig.

De conclusie uit het voorafgaande moet dus zijn dat de kruisiging volgens het Evangelie van Johannes plaatsvond op een vrijdag, omdat de 14de Niesan toen op een vrijdag viel. Het was de voorbereiding van Pesach én de voorbereiding van de wekelijkse Sjabbat, omdat de feestdag van Pesach dat jaar klaarblijkelijk samenviel met een een gewone wekelijkse Sjabbat. 

IV.    De “drie dagen en drie nachten” van Mattheus 12:40

Nu wordt hier vaak tegenin gebracht dat Jesjoea “drie dagen en drie nachten” in het graf moet hebben gelegen, volgens een bepaalde uitleg van Mt. 12:40. Sommigen hebben hieruit afgeleid dat de grafrust van Jesjoea dus zo’n 72 uur geduurd moet hebben. Deze opvatting is echter gebaseerd op een verkeerd verstaan van de uitdrukking: “drie dagen en drie nachten”.

Er zijn enkele andere teksten waarin deze uitdrukking ook voorkomt, en het bekendste geval hiervan is te vinden in het boek Esther. In Est. 4:16 roept koningin Esther een vasten uit van drie dagen en nachten. Uit de loop van het verhaal blijkt echter dat deze vasten nooit letterlijk drie dagen en drie nachten, dus 72 uur, geduurd kan hebben. De vasten begon namelijk op dezelfde dag dat deze door Esther werd uitgeroepen. Van de eerste dag was toen al een behoorlijke tijd verstreken. De eerste dag was dus incompleet. En we zien dat tijdens de derde dag, niet ná de derde dag, Esther voor de koning verschijnt. De vasten zal dus afgelopen zijn zodra Esther levend en behouden van de koning vandaan kwam, en de derde dag was dus ook incompleet.

Iets soortgelijks vinden we in I Sam. 30:11-12, waar een Egyptische jongen in het veld wordt gevonden die “drie dagen en drie nachten” niet gegeten of gedronken had. Gezien de omstandigheden van de oorlogsontberingen en ziekte (in :13-14) is onwaarschijnlijk dat dit een periode van 72 uur was. Iemand wordt al ernstig verzwakt als hij twee dagen niet eet of drinkt, zeker als hij daarbij ook nog ziek is.

Hoe dit ook zij, in Est. 4:16 is het glashelder dat de uitdrukking “drie dagen en drie nachten” niet een periode van 72 uur aanduidt, maar aangeeft een tijdsbestek dat begint tussen een eerste en een derde dag, waarbij alleen de tweede dag helemaal compleet behoeft te zijn. 

V.    Conclusie: De kruisiging was op een vrijdag

Gezien de bovenstaande argumenten lijdt het geen twijfel dat Jesjoea’s kruisiging inderdaad plaatsvond op een vrijdag en de opstanding enige tijd na de voltooiing van de wekelijkse Sjabbat. Volgens het Evangelie van Johannes viel deze Sjabbat in het jaar van de kruisiging samen met de eerste feestdag van Pesach (15 Niesan).

VI.    Epiloog: De betekenis van de kruisiging op vrijdag

Deze orde van de gebeurtenissen is in harmonie met de symbolische en liturgische betekenis ervan. De Messias volbrengt aldus het werk van de verlossing op de zesde dag van de week, dezelfde dag waarop G’d eens het scheppingswerk volbracht. En de Messias wordt opgewekt uit de doden op de eerste dag van de nieuwe week, zodat de dag waarop de nieuwe schepping aanvangt dezelfde weekdag is waarop eens voor het eerst het licht scheen in de duisternis (Gen. 1:3). Gedurende de Sjabbat rust de Messias in het graf.

In de wekelijkse liturgische orde worden deze gebeurtenissen telkens weer her-beleefd en weerspiegeld.

Op de vrijdag komt ons dagelijks werk tot een voorlopig einde en nemen we extra taken op ons in verband met de komende Sjabbat. Ons dagelijks werk, en het extra werk van de voorbereiding van de Sjabbat, dienen voor ons te zijn een wijze van onszelf verloochenen in dienstbaarheid aan HaSjeem, een dragen van ons kruis in het volgen van de Messias (Mt. 16:24-25).

Op de Sjabbat is daar de plechtige pauze, waarop we anticiperen op de definitieve voltooiing van ons werk. Op die dag beleven we in het bijzonder dat we met Jesjoea gestorven zijn en dood zijn voor deze wereld, en dat deze wereld dood is voor ons (cf. Rom. 6:3-13; Gal. 2:19-20; 6:14).

Na de Sjabbat beginnen we de nieuwe week met het maken van havdalah, de rituele scheiding tussen de Sjabbat en de weekdag. Dit doen we met het ontsteken van nieuw vuur, het ruiken aan specerijen en het drinken van een nieuwe beker wijn. Het nieuwe vuur is een herinnering aan de schepping van het licht op de eerste dag én een anticipatie van de vernieuwing van de schepping in de Komende Wereld. Het is daarom ook een herinnering aan de verrijzenis van Jesjoea, die immers het beginsel en de grondslag is van de vernieuwing van de schepping. Het ruiken aan specerijen herinnert aan de specerijen die de vrouwen naar het graf brachten en die niet meer nodig waren. De wijn is een anticipatie van de beker die Jesjoea zal opnemen bij het aanbreken van het Koninkrijk (Lk. 22:18).

In de opeenvolging van de drie dagen vrijdag-Sjabbat-zondag wordt dus iedere week het verlossingswerk van de Messias op een bijzondere wijze liturgisch en symbolisch tegenwoordig gesteld. Daarin wordt ook de centrale betekenis duidelijk van de Sjabbat, waarin de eerste schepping zijn doel en voltooiing bereikt en vatbaar gemaakt wordt voor de vernieuwing in de herschepping. Op de Sjabbat hebben we de gelegenheid ons steeds meer vatbaar te maken voor deze vernieuwing door ons te verenigen met de Messias in het vieren van de Maaltijd des Heren, door het horen en bestuderen van de Torah en de profeten.

Al deze rijke symbolische en liturgische verbanden ontbreken bij een opvatting die de kruisiging op een woensdag stelt en deze zo losmaakt van het aanbreken van de Sjabbat, vooral wanneer dit ook nog gepaard gaat aan de gedachte dat de verrijzenis op de Sjabbatmiddag zou hebben plaatsgevonden. De consequenties van deze opvatting zijn om die reden vanuit symbolisch en liturgisch gezichtspunt ongelukkig. Natuurlijk is deze ongelukkigheid op zich genomen geen weerlegging. Wel is zij volgens mij een heuristische indicatie van een mankement — zoals ook het symbolisch en liturgisch conveniërende van de kruisiging op vrijdag een heuristische indicatie is van de juistheid van de opvatting die hiervan uitgaat.


[1] Chwolson, p. 45: «Man schaltete einen Monat ein und verschob alle Feste auf einen ganzen Monat, wenn die Landstrassen verdorben, die Brücken zerstört, die Oefen zum braten der Passalämmer vom Regen zerweicht waren und dann auch wenn man wusste, dass die Pilger aus der Diaspora nog unterwegs waren und zum Feste nicht rechtzeitig anlangen könnten.» [D. Chwolson, Das letzte Passamahl Christi und der Tag seines Todes nach den in Übereinstimmung gebrachten Berichten der Synoptiker and des Evangelium Johannis, Haessel Verlag — Leipzig 1908.]

[2] Humphreys p. 80: «All the evidence for the date of the crucifixion supports Jesus dying at 3 p.m. on Friday, April 3, ad 33. This date corresponds to Nisan 14 in the Jewish calendar.» Om meerdere redenen, die te maken hebben met de bredere argumentatielijnen in Humphreys boek beschouw ik dit resultaat met enige scepsis. [Colin J. Humphreys, The Mystery of the Last Supper. Reconstructing the Final Days of Jesus, Cambridge University Press — New York · Melbourne · Madrid · Cape Town · Singapore · São Paulo · Delhi · Tokyo · Mexico City 2011.]

[3] Chwolson, p. 65: «Der Sabbat des Osterfestes bekam dann eine grosse Bedeutung; denn er war, wie wir gleich sehen werden, der erste der 50 zu zählenden Tage, weshalb er auch der grosse Sabbat genannt wurde; dann zählte man sieben Wochen und zwar nicht nach Wochen als solche, sondern nach den sieben Sabbaten, von denen der erste nach dem Osterfeste wirklich δευτερόπρωτον war.» [D. Chwolson, Das letzte Passamahl Christi.]