Archive for the 'Liturgy' Category

Messianic613’s Passover Haggadah

Seder Plate

Seder Plate

We are pleased to announce here, right before Passover, a new messianic version of the Seder night liturgy. Under the following links one finds a downloadable Passover Kabbalat Service, and a Maariv Service followed by the Haggadah, all in pdf format. Comments and criticism are welcome. Remember not to violate the copyrights of the material. Wishing you a kosher Passover and Chag Sameach.


Passover Kabbalat Service 19042016

Maariv Service & Haggadah for a Messianic Passover Seder 19042016




Liturgy and the Sense of the Sacred


Traditional Synagogue Service

Traditional Synagogue Service

Every great religion is much focused on the distinction between the sacred and the secular. It is the basic religious distinction. This distinction is particularly relevant in public worship, by which it is made visible and tangible. There are sacred times and secular times, sacred places and buildings, and secular ones. But modern Christianity has very much destroyed the sense of the sacred because of its anti-ritual bias and its liturgical amateurism. Protestantism in particular has almost lost all real liturgical spirit, or fallen into the modernist error of confusing liturgy with art and performance. Even Catholicism, in its post Vatican II fashion, has fallen prey to this. The modern Mass betrays a mindset which is more concentrated on the community than G’d. Liturgy, however, is theocentric. It is about such things as “facing east” when praying, about following the rubrics, not the personal whims of the minister or the momentary wishes of the congregation. Only traditionalist Catholics and traditional Jews have real liturgies today.

Liturgy is about a consistent line of behaviour in all things which happen in the church or synagogue, for instance about not deviating from the calendrical structure and giving the proper weight and emphasis to each particular occasion. First and foremost it is about a theocentric spirit, which is to be cultivated by such things as the minister facing the Altar or the Holy Ark instead of the congregation, by acts of bowing and kneeling and really making the building a sanctuary. The modern cult of spontaneity and informality is deeply at odds with all this. This ‘spontaneity’ is secular and fed by the idea that we should follow our passions and emotions. This leads to arbitrary acts and an embarrassing informal way of behaviour which is very much the contrary of the aristocratic spirit which permeates traditional liturgy. The modern standard of informality is infected with the ideology of equality and betrays a lack of respect and revence.

Liturgy is not without emotion and passion, but its emotions are evoked and cultivated by reverence for G’d and all things sacred. It is based on making clear distinctions: between the sacred and the secular, and between degrees of sacredness, in a hierarchical order, and on upholding these distinctions in our solemn celebrations. It is essential for Messianics in Torah communities to maintain in their liturgy and worship this sense of hierarchical order, because this is the way we are related to G’d. The basic framework of Scripture is about the hierarchical order between G’d and creation, between the angelic world and the material creation, between the celestial bodies in the firmament and the things here in this earthy world, between men and women, parents and children, between kings, priests, levites and other ministers and lay people, &c, &c. This scriptural framework should be mirrored in the solemnities of messianic liturgies, as indeed it was from times immemorial mirrorred in traditional Jewish and Christian liturgies. Any intelligent person will know what liturgy is about by visiting just once a traditional, tridentine mass or an orthodox synagogue service.

For Evangelicals and Messianics the idea of liturgical worship is often associated with stiffness, constraint, and dulness. This may often be due to their Protestant background. Because of its abrogation of the Mass, Protestantism historically has practically lost the art of celebration. In fact neither the traditional Catholic Mass nor the traditional Synagogue Service fit this characterization of stiffness. Proper liturgical worship is characterized by aristocratic elegance and fluency. In contradistinction to Protestant and Evangelical worship it draws no attention to the person of the minister but only to his function. Perhaps a quote from C.S. Lewis’ A Preface to Paradise Lost (ch. III) is appropriate here:

To recover [the old idea of solemnity] you must think of a court ball, or a coronation, or a victory march, as these things appear to people who enjoy them; in an age when every one puts on his oldest clothes to be happy in, you must re-awake the simpler state of mind in which people put on gold and scarlet to be happy in. Above all, you must be rid of the hideous idea, fruit of a wide-spread inferiority complex, that pomp, on the proper occasions, has any connexion with vanity or self-conceit. A celebrant approaching the altar, a princess led out by a king to dance a minuet, a general officer on a ceremonial parade, a major-domo preceding the boar’s head at a Christmas feast–all these wear unusual clothes and move with calculated dignity. This does not mean that they are vain, but that they are obedient; they are obeying the hoc age which presides over every solemnity. The modern habit of doing ceremonial things unceremoniously is no proof of humility; rather it proves the offender’s inability to forget himself in the rite, and his readiness to spoil for every one else the proper pleasure of ritual.

The sense of the sacred and of reverence for G-d can only be maintained and cultivated in a traditional liturgical culture. Tradition and liturgy elevate us to a higher order, the aristocratic order of the Kingdom of G-d. The liturgy thus explicitly and ceremonially reflects our true created being and eternal destiny.

“Facing East”


Keriat Torah While

Keriat Torah While “Facing East”

Many aspects of the liturgy are simply about applying basic biblical principles of Torah obedience and worship. “Facing East”[1] as it is called — and which is often regarded by Messianics as just an orthodox Jewish tradition — is one of these basic liturgical principles of Scripture. In the times of the Tabernacle and the Temple the people naturally turned their faces toward the Holy Place while worshipping. The whole architecture of the Sanctuary is so deviced that the attention of all present is drawn to the same direction. In the Dedication Prayer of King Salomon the recurring refrain is “if they pray toward this place”, or: “pray toward their land, and toward the city which thou hast chosen, and toward the House which I have built for thy Name” (II Chr. 6:26, 38). If the prophet Daniel obeyed this principle when praying alone (Dan. 6:10), how much more should it be obeyed in common liturgical prayer and worship. It is thus merely a matter of Torah-based logic that the interior of a Synagogue and the manner of performing the service should mirror this model.

This is in harmony with the function of congregational leaders in the Apostolic Scriptures to reflect the position of Messiah. The Chazzan or any worship leader in a messianic context represents and symbolizes the Lord Yeshua as leading his Assembly in the worship of the Father, in the heavenly Temple. These basic theological facts should be mirrored in the liturgy.


[1] “Facing East” is the terminus technicus for facing the Aron HaKodesh, which normally is oriented towards Jerusalem. From the perspective of the diaspora communities in Western Europe this is East- or South-East-ward. The Temple itself was facing the West, not the East. So worshippers standing in the Temple court were facing the West, directed toward the inner Sanctuary. Worshippers in Jerusalem and elsewhere were facing the Temple (whatever direction this was).

De Maaltijd des Heren (Eucharistie) en de Pesach Seider


Bouveret — Last Supper

Bouveret — Last Supper

I. Inleiding: Het chronologisch onder-scheid tussen de Maaltijd des Heren en de Pesach Seider

Veel messiasbelijdende gemeenten hebben de gewoonte om de avond van Bedikat Chameets, ingaande 14 Niesan — of ingaande 13 Niesan, wanneer de 14de op een Sjabbat valt — de instelling te gedenken van de Maaltijd des Heren, die ook Eucharistie (i.e. Dankzegging) of Heilig Avondmaal wordt genoemd. Dit is de avond voorafgaande aan de Seideravond.

Hoewel deze gewoonte niet teruggaat op een direct gebod van Jesjoea of de Apostelen, past zij toch geheel en al in geheel de observantie van (de voorbereiding van) Pesach, en de gedachtenis van zijn de dood en verrijzenis die daarmee nauw verbonden is. Op 10 Niesan — of of 11 Niesan indien de 10de een Sjabbat is — gedenken we Jesjoea’s intocht in Jeruzalem met de Palmwijding tijdens Sjacharit. Dan volgt enige dagen later de avond van Bedikat Chameets, die vol is van diepe messiaanse symboliek. Bij het begin van halachisch ‘nacht’, zoeken we bij het licht van een kaars (teken van de Torah of het Woord G’ds) naar Chameets. We vegen de laatste resten met de veer van een duif (teken van de Ruach HaKodesh (Heilige Geest)) op een houten lepel (symbool van het Kruis), binden deze samen in een linnen doek (symbool van Jesjoea’s priesterschap) en zetten dit apart voor Bioer Chameets, de volgende ochtend. Tijdens de Maariv dienst van deze avond vieren we dan de instelling van de Maaltijd van Jesjoea. De volgende ochtend na Sjacharit wordt het verzamelde Chameets van de vorige avond verbrand (Bioer Chameets, teken van de kruisiging). De herdenking van Jesjoea’s lijden, dood en begrafenis worden afgesloten met de Minchah dienst van die dag. Kort daarna begint de plechtige viering van Pesach met Kabbalat Jom Tov en de Maariv dienst, welke uitlopen op de Seider.

Aan deze schets ziet men dat de viering van de instelling van de Maaltijd van Jesjoea geheel en al past in de liturgische gang van zaken die direct voorafgaan aan en uitlopen op de Seideravond. De gedachtenis van Jesjoea’s verrijzenis sluit hier op aan en begint met een uitgebreide Havdalah plechtigheid na de wekelijkse Sjabbat van de Pesach week. De dag van de verrijzenis valt dus altijd op de eerste zondag na de 14de Niesan. Die dag begint dan ook de telling van de Omer, welke voortduurt tot het Wekenfeest en een aaneengesloten feestelijke periode van 50 dagen markeert.

De Maaltijd van Jesjoea moet dus wel onderscheiden worden van de Seider. De instelling van deze maaltijd vond niet plaats tijdens de Seider, maar waarschijnlijk op de direct aan de Seider voorafgaande avond, als men er tenminste met het Evangelie van Johannes van uitgaat dat Jesjoea werd gekruisigd op de voorbereidingsdag van Pesach, de dag dat de Pesach lammeren werden geslacht.

II. Het theologisch onderscheid tussen de Maaltijd des Heren en de Pesach Seider

Het onderscheid tussen de Maaltijd des Heren en de Pesach Seider is ook van theologische betekenis. Deze twee maaltijden mogen niet worden vereenzelvigd en hebben niet dezelfde functie en betekenis. De Pesach Seider is een nationale viering van geheel Israel; de Maaltijd van Jesjoea is een exclusieve viering Jesjoea’s Gemeente, zijn mystieke lichaam. De Pesach Seider is in principe aan de tempel gebonden, en het Pesach lam of Korban Pesach kan alleen wettig gegeten worden binnen de grenzen van Jeruzalem in een toestand van levitische reinheid; de Maaltijd van Jesjoea vereist geen levitische reinheid en kan overal worden gehouden. Aan de Maaltijd van Jesjoea mag men alleen deelnemen in de staat van genade, dat wil zeggen niet met onbeleden zonden of terwijl men zich in een zondige levensstaat bevindt; voor de Pesach Seider gelden deze vereisten niet. De Pesach Seider kan maar éénmaal per jaar worden gehouden, op de ingaande avond van 15 Niesan; de Maaltijd van Jesjoea kan in principe alle dagen worden gevierd en is niet aan bijzondere data gebonden. De Pesach Seider, tenslotte, wordt gevierd vanaf haar instelling in Egypte tot het einde van deze wereld, als een eeuwige inzetting des Heren; de Maaltijd van Jesjoea wordt gevierd vanaf haar instelling in de nacht van Jesjoea’s overlevering (I Cor. 11:23) tot aan Jesjoea’s wederkomst (I Cor. 11:26). In het Koninkrijk van het Millennium zal dus de Maaltijd van Jesjoea niet meer worden gevierd, wel echter de Pesach Seider.

III. De kern van het onderscheid tussen deze twee inzettingen: Het nationale Israel en de Gemeente van Jesjoea

De kern van het onderscheid tussen deze twee inzettingen is het onderscheid tussen de Gemeente van Jesjoea en het nationale Israel. Hoewel de Gemeente van Jesjoea deel uitmaakt van het nationale Israel — ze bestaat immers uit het gelovig overblijfsel van Israel en de daarbij gevoegde gelovigen uit de volken — kan ze niettemin niet met dit nationale Israel worden vereenzelvigd. Tot Israel als volk of natie behoort men in de eerste plaats krachtens de natuurlijke geboorte. Wie als Jood geboren wordt, behoort tot het volk Israel. Niemand behoort echter tot de Gemeente van de Jesjoea krachtens de natuurlijke geboorte maar alleen krachtens de bovennatuurlijke wedergeboorte van het geloof. Daarom is de Gemeente van Jesjoea een gemeenschap van gelovigen en treedt men tot deze Gemeente toe door de belijdenis van dit geloof. Men belijdt dit geloof door zich in Jesjoea’s naam te laten dopen. Door dit geloof en het daarbij behorende Doopsel wordt men ingevoegd in het gelovig overblijfsel ofwel het messiasbelijdende deel van het volk Israel. Geloof en Doopsel zijn dus noodzakelijk voor iedereen, Jood en niet-Jood, om tot de Gemeente van Jesjoea te behoren. Deze Gemeente is aldus een deelverzameling van Israel, waar de gelovigen uit de volken bij worden gevoegd.

Wie de Pesach Seider vereenzelvigt met de Maaltijd van Jesjoea verwart de orde van het geloof en de wedergeboorte met de orde van de nationaliteit en de natuurlijke geboorte. Het vieren van de Maaltijd van Jesjoea is uiteraard alleen de plicht en het voorrecht van degenen die uitdrukkelijk tot Jesjoea behoren en deel uitmaken van zijn Gemeente. Dit zijn de gedoopte en niet-geëxcommuniceerde gelovigen. Het vieren van de Pesach Seider is daarentegen de plicht en het voorrecht van iedereen die tot Israel behoort. Dit zijn niet alleen de gedoopte gelovigen in Jesjoea maar ook allen die als Jood geboren zijn en de proselieten, of zij nu wel of niet persoonlijk in Jesjoea geloven. Ongedoopte kinderen van gelovigen, bijvoorbeeld, mogen net als joodse kinderen deelnemen aan de Pesach Seider. Maar ongedoopte kinderen en ongedoopten in het algemeen, of zij nu joods zijn of niet, mogen niet deelnemen aan de Maaltijd des Heren. De Apostel Paulus zegt dat de viering van de Maaltijd des Heren uitdrukking geeft aan de éénheid van de Gemeente van de Messias. De velen die eten van het éne brood vormen het éné mystieke lichaam (I Cor. 10:17).

Wegens het fundamentele verschil tussen deze twee inzettingen is het redelijk om aan te nemen dat Jesjoea de Eucharistie niet heeft ingesteld tijdens de viering van de Pesach Seider. Een belangrijke indicatie hiervoor is het feit dat Jesjoea het brood dat hij breekt en de leerlingen aanreikt maakt tot het symbool van zijn geofferde lichaam en de wijn van de beker na de maaltijd tot het symbool van zijn offerbloed. Indien de laatste maaltijd van Jesjoea met zijn leerlingen echter een Pesach Seider was, dan ligt het voor de hand dat Jesjoea gewezen zou hebben op het Paaslam, het Korban Pesach, en dát tot teken van zijn lichaam gemaakt zou hebben. Het op het altaar vergoten bloed van dit Paaslam zou in dat geval het teken zijn van Jesjoea’s offerbloed. Want waarom zou Jesjoea andere symbolen instellen als de door de Torah verordende symbolen al voorhanden zijn?

Het voorafgaande neemt niet weg dat óók het in de Tempel geofferde Korban Pesach inderdaad teken en symbool is van Jesjoea’s offer, van zijn lichaam en bloed. En in het Millennium zal Jesjoea’s offerdood weer herdacht en gevierd worden door het nationale Israel met het vereiste Korban Pesach. Jesjoea zal dan openlijk als Koning-Messias van dit nationale Israel optreden en iedereen zal hem gehoorzaamheid moeten betuigen. Deze publieke positie van de Messias als koning van Israel is echter iets anders zijn positie als Hoofd van zijn mystieke lichaam. In het Koninkrijk van het Millennium zal er namelijk geen mystiek Lichaam zijn, dat wil zeggen een bijzondere Gemeente van hen die in Jesjoea geloven. Wie tijdens het Millennium wordt geboren is van meetaf aan onderdeel van het Koninkrijk van de Messias en dus onderdaan van koning Jesjoea. Allen zullen hem gehoorzaam moeten zijn. Wat de uitwendige gehoorzaamheid betreft is er dan dus geen onderscheid meer tussen gelovigen en ongelovigen. Het vormen van een bijzondere Gemeente met alleen gelovigen heeft dan geen betekenis meer. Iemand dopen in de naam van Jesjoea en het houden van de eucharistische maaltijd, riten waardoor deze Gemeente wordt gemarkeerd, heeft dan dus ook geen betekenis meer.

Niettemin zullen er tijdens het Millennium zowel gelovigen als ongelovigen op aarde leven. Er zullen mensen zijn die onder de regering van Jesjoea hun hart voor hem zullen ontsluiten en er zullen er zijn die dit weigeren. Voor openlijke ongelovigen, die opstandig de gehoorzaamheid weigeren, zal echter geen plaats zijn.

Het verdwijnen van Doop en Eucharistie in het Millennium is hiermee inzichtelijk gemaakt. Indien de Doop en de Eucharistie in het Millennium zouden worden gehandhaafd, zouden zij immers verplicht zijn voor iedereen en gedwongen opgelegd moeten worden. Dit zou echter het wezen van deze bijzondere inzettingen voor de gelovigen volkomen miskennen. Het mystieke lichaam bestaat alleen uit hen die zich vanuit hun geloof in Jesjoea vrijwillig laten dopen, en op grond daarvan deel mogen nemen aan de Maaltijd van de Messias, welke de band van dit mystieke Lichaam uitdrukt, versterkt, en onderhoudt.

Hiermee is ook inzichtelijk gemaakt dat de nationale inzettingen van Israel, zoals de Pesach Seider, tijdens het Millennium zullen blijven bestaan. De Messias is immers de koning van Israel en zal dus deze nationale inzettingen herstellen en tot hun hoogste vervulling brengen. Ook de Pesach Seider zal dan op nationaal niveau verrijkt worden met de volheid aan messiaanse betekenissen die tot nu toe nog niet erkend worden door het Orthodoxe Jodendom. Zij zal de plechtige openbare viering worden van Jesjoea’s kruisoffer. Dit kruisoffer zal erkend en beleden worden als de grondslag van Israel’s nationale herstel. Voor ieder die werkelijk gelooft en Jesjoea persoonlijk toebehoort zal dit vanzelfsprekend ook inhouden dat men door dit geloof deel krijgt aan de wedergeboorte en dus aan het eeuwig leven. Voor de niet-gelovigen zal de betekenis ervan beperkt blijven tot de zegen van het tijdelijke leven in het Koninkrijk.

IV. De liturgische en theologische strekking van het chronologisch onderscheid tussen de Maaltijd des Heren en de Pesach Seider

Volgens de chronologie die met deze inzichten overeenstemt, die van het Evangelie van Johannes, werd Jesjoea gekruisigd op dezelfde dag dat de de Pesach lammeren in de Tempel werden geslacht, op de 14de Niesan. De Pesach Seider werd volgens deze chronologie gehouden op de avond na Jesjoea’s graflegging. De maaltijd die voorafging aan de kruisiging kan volgens deze chronologie dus geen Pesach Seider geweest zijn.

Deze chronologie stemt overeen met de liturgische en theologische betekenissen van de gebeurtenissen. Zoals voor Israel in Egypte het slachten van het Pesach lam de voorwaarde was voor de verlossing, zo was in het latere Israel het slachten van de Pesach lammeren de voorwaarde voor het vieren van de verlossing uit Egypte. Net zo is het kruisoffer van Jesjoea de voorwaarde voor onze verlossing uit deze wereld. Het brengen van het offer gaat dus vooraf aan het vieren van de verlossing.

Als men er daarentegen van uitgaat dat Jesjoea’s laatste maaltijd een Pesach Seider was, leidt dit onvermijdelijk tot de conclusie dat de kruisiging plaatsvond op de feestdag zelf, de 15de Niesan. Dit verstoort de zojuist genoemde liturgische en theologische betekenissen en keert de volgorde van het offer en het effect ervan om. Hier viert men eerst, op de ingaande avond van de 15de Niesan, de uittocht uit Egypte en de door Jesjoea aangebrachte verlossing, terwijl men pas de volgende dag Jesjoea’s offer gedenkt. Het is overduidelijk dat dit liturgisch en theologisch onjuist en onaanvaardbaar is. Het offer van Jesjoea is de grondslag van de eeuwige verlossing en moet dus in de liturgische tijdsorde voorafgaan aan de viering van deze verlossing, net zo als in de liturgische tijd het brengen van het Korban Pesach voorafgaat aan de feestdag van de uittocht.

V. Besluit: De Maaltijd des Heren is de fundamentele en exclusieve liturgie van Jesjoea’s mystieke lichaam

Zoals gezegd is de Maaltijd des Heren in het algemeen gesproken niet gebonden aan een bijzondere liturgische tijd van het jaar. In de Apostolische Geschriften is geen indicatie te vinden dat de Eucharistische Maaltijd alleen gevierd werd op de avond voorafgaande aan de Pesach Seider. Op grond van de verbanden die de Apostel Paulus legt tussen zijn theologie van het mystieke lichaam en de instelling van deze maaltijd in I Cor. hst XI, is het eerder aannemelijk te stellen dat de eucharistische viering het fundament vormt van de eredienst van de Gemeente van de Messias. Alleen immers in het vieren van de Eucharistie wordt de bijzondere aard van deze Gemeente liturgisch zichtbaar en tastbaar. Men kan zelfs zeggen dat deze Gemeente geconstitueerd wordt door het houden van de Maaltijd des Heren. In deze maaltijd wordt uitgedrukt dat het zoenoffer van de Messias de grondslag is van de eenheid van de Gemeente en dat de eredienst van deze Gemeente in de eerste plaats bestaat in het dankzeggen voor dit eenmalige offer. Deze akt van dankzegging is zelf een geestelijk offer van dankzegging en toewijding, dat op zijn beurt, zoals ook de Gemeente zelf, weer een effect en representatie is van Jesjoea en zijn offer.

Volgens de Apostel Paulus is de Eucharistische Maaltijd een offermaaltijd. Dit blijkt uit het feit dat hij spreekt van de Tafel des Heren (I Cor. 10:21), wat een aanduiding is van het altaar (Mal. 1:8). Het is echter, zoals gezegd, duidelijk geen offermaaltijd in de Tempel. Ook wordt het niet opgedragen door een levitische priester maar door een opziener of oudste van de Gemeente. Hoewel de levitische offers spreken van Jesjoea en zijn offer, is er in de Maaltijd des Heren sprake van een representatie van dit unieke offer op een wijze die uitgaat boven alle levitische instellingen en die de Gemeente zichtbaar doet worden als het mystieke lichaam. Het is niet een viering van hen die de positie hebben van onderdanen van koning Messias maar van hen die door de Ruach HaKodesh tot één Lichaam zijn gedoopt. Het is de exclusieve viering van de gelovigen, de wedergeborenen, die de Komende Wereld zullen beërven. Precies daarom is de eucharistische viering de definiërende of bepalende viering van Jesjoea’s Gemeente.

De frequente herhaling van de Eucharistie is voor messiaanse gemeenten dan ook van het grootste belang. Daarin wordt namelijk Jesjoea’s offer tegenwoordig gesteld op alle plaatsen waar zijn Gemeente zich bevindt, op de tijden waarop zij formeel als zodanig liturgisch werkzaam is.

De passende tijd voor de viering van de Maaltijd des Heren is ongetwijfeld ’s avonds, hetzij als onderdeel van de Maariv liturgie, hetzij als zelfstandige viering. Het is immers de viering van Jesjoea’s Avondmaal. Dit tijdstip symboliseert dat Jesjoea’s offer boven alle offers van de Tempel uitgaat. De offers van de Tempel worden altijd overdag gebracht. Jesjoea’s Maaltijd wordt ’s avonds gevierd, waarmee wordt uitgedrukt dat het de viering is van een offer dat buiten de Tempel plaatsvondt en waarvan de effecten reiken tot in de Komende Wereld, wanneer de Tempel offers er niet meer zullen zijn.

Review: Two Messianic Passover Haggadoth


Passover Seder

Passover Seder

There’s no lack of Passover Haggadoth for Messianics. The best known are perhaps The Messianic Passover Haggadah by Barry & Steffi Rubin, and the more recent Vine of David Haggadah published by FFOZ. [1] There are many more, especially in internet editions. Some show a beautiful lay-out and are richly illustrated. There seems to be enough material available for all styles and tastes.

To our taste, however, the materials offered thus far show many liturgical defects and inconveniences. Despite many serious efforts that have been made we haven’t seen a messianic Haggadah which successfully and convincingly integrates the traditional Jewish and the typical messianic features of the Seder. It is our perception that the difficulty of doing so is often underestimated, and that authors and editors are not sufficiently aware of the decisions involved in such a project, or the halachic and theological problems connected to these decisions.

First, there’s the problem of how to preserve the internal logic and dynamics of the Jewish calendar in introducing the messianic theme. This is a problem that exceeds the boundaries of the Seder celebration and already announces itself in the days of the Passover preparations. According to traditional Jewish understanding, joy increases during the months of Adar and Nisan, up to Passover, and decreases during the days of counting the Omer. But according to messianic understanding the Omer is the time of the joyful celebration of Yeshua’s resurrection, while the time leading up to Passover is the time of Yeshua’s trial, passion, death, and burial.

The association of the Passover time with Yeshua’s suffering and death, and of the Omer with the resurrection joy is thus in apparent incongruence with the moods of these seasons in Jewish tradition, an incongruence which is intensified at the day of the Seder. According to the dominant Christian tradition Yeshua died on the 14th of Nisan, on the afternoon before Seder night, and was buried just before the sundown that initiated the Yom Tov of the 15th of Nisan and the weekly Sabbath, which in that year fell on the same day. [2] Again, according to the dominant tradition Yeshua was resurrected on the day after the Yom Tov, the 16th of Nisan. In the year of Yeshua’s death this was also the Sunday after the weekly Sabbath in the Passover week, and the first day of the Omer in the ancient priestly calendar. This calendar was probably still in use at that time. The tradition of starting the Omer on the first Sunday after Nisan 14 is followed by a considerable part of the messianic world and seems to be the best interpretation of the scriptural verses relating to it.

This implies that according to the Jewish calendar, the time of the celebration of the Seder reminds us of Messiah’s death and burial, not of his resurrection. [3] His resurrection occurs on a day that is not a Yom Tov at all. [4] One can ask a lot of questions here. What does this signify for the mood of the Seder? Is it apropriate to express joy at all at such a time when we remember Yeshua’s gruesome death and his lying in the tomb? Should the expression of joy perhaps be postponed to the day of the resurrection? How should this coincidence of a Yom Tov with a dead Messiah be treated liturgically? What is the deeper meaning of the fact that a holiday is celebrated while Messiah is resting in the grave?

I won’t try to answer these questions here and now, but my point is that I think they should be answered before a genuine messianic Haggadah can be developed.

The later Christian answer to this problem has been the dismissal of the Jewish calendrical system as being inadequate for expressing the great themes of Messiah’s passion, death and resurrection. The Sunday of the resurrection was made the important feast day and the days of the so-called Holy Week — from Palm Sunday through Maundy Thursday, Good Friday and Holy Saturday — were all connected to the successive stages leading up to that great day. For that reason the joy of Passover in the Christian calendar is almost exclusively connected to the celebration of the resurrection. The other events, the institution of the Eucharist on Maundy Thursday, the crucifixion and burial on Good Friday, and the rest in the tomb on Holy Saturday, are solemn and of immense importance, but not specifically joyous, or a mix of joy and sadness at best.

The perception that the Jewish calendar was inadequate for the liturgical expression of the messianic content of the Apostolic Scriptures might also have been a motive for the Christian abrogation of the weekly Sabbath. Sunday, the day of the resurrection, had to become the day of joy and gladness, the day of celebration, while the Sabbath was viewed as a day of mourning. In the weekly order of days Messiah died on a Friday, rested in the grave during the Sabbath, and rose from the dead after the Sabbath. “This Saturday of death was the death of the Sabbath” says Häring in the Dutch edition of his important work Das Gesetz Christi, thus explaining his opinion that from a systematic theological perspective the celebration of the Sabbath is incompatible with faith in Messiah, because such a practice would be derogatory of the miracle of the resurrection and betray a silent approval of Yeshua’s execution. [5].

In a messianic concept of the Haggadah and the Seder these traditional Christian objections against the Jewish calendar and its celebrations should be convincingly refuted and overcome.

Second, there is the problem of how to introduce the messianic theme in the Haggadah text and liturgy. When we go more in detail, we discover a number of inconveniences and frictions.

The Messianic Passover Haggadah

The Messianic Passover Haggadah

In The Messianic Passover Haggadah, which doesn’t accurately follow the fifteen traditional rubrics of the Seder, the person of Messiah is introduced at the handwashing (Urkhatz) ceremony (p. 8) by means of a reference to the footwashing mentioned in John ch. XIII. Why and how these two washings, which from a traditional halachic viewpoint are unrelated, are theologically connected here remains entirely unclear. In the section where the four questions are answered, Messiah appears by a number of loose biblical quotations and a risible trinitarian speculation on the three matzot of the Seder. Another annoying pseudo-symbolism is made by comparing the pierced matzah with the pierced Yeshua on the Cross. As if unleavened bread were necessarily pierced! Hand made matzot are not pierced at all.  

The connection between the custom of reclining and the messianic theme is made by quoting Matthew 11:28: “Come unto me, all you who are weary and burdened, and I will give you rest”.

Generally it can be said that the Exodus from Egypt and the Exodus of Messiah are only superficially interrelated in this Haggadah.

Vine of David Haggadah

Vine of David Haggadah

When we consult FFOZ’s Vine of David Haggadah, the first thing we see is that it accurately follows the traditional fifteen rubrics of the traditional Jewish Seder liturgy. In this Haggadah the person of Messiah is introduced right at the beginning. Right before Kaddesh it opens with the words of the Last Supper scene according to the Gospel of Luke (22:14-16): “And when the hour had come, he reclined,… &c”. Like the Rubin’s, FFOZ’s Haggadah assumes that the Last Supper of Yeshua was a Passover Seder and it links the scene of the exit of Judas to the rubric of Karpas.

The Maggid of the FFOZ Haggadah doesn’t have any reference to Messiah at all, until the Pesach Matzah Maror section, where it is said that it would be appropriate at this time to discuss the messianic significance of the Passover offering, the Matzah, and the Maror, and how these items may serve as a remembrance of the Master” (pp. 39-41). Nothing is done, however, to really intertwine or synthesize the traditional Maggid text and the messianic theme.

The FFOZ Haggadah returns to the messianic theme at the moment of HaMotzi, and connects the HaMotzi blessing with Yeshua’s words at the Last Supper: “This is my body, which is given on your behalf. Do this for my remembrance” (Lk. 22:19). At the Shulchan Orech the passage about the footwashing of John 13:3-5; 12-17 is included. But it is not clear whether a real foot washing ceremony should be conducted here. The passage is given without any ceremonial directions.

Although the Vine of David Haggadah shows a better liturgical awareness than The Messianic Passover Haggadah, yet it can be said that both show a typical lack of real synthesis between the traditional Jewish and the specific messianic themes. The approach of both Haggadoth is not in line with the idea of progressive revelation so prevalent in messianic circles, and which implies a harmonious integration of the historically later into the historically earlier, and a new perspective on the earlier stages of revelation history from the end-goal reached in Messiah.

Both Haggadoth tend to connect the traditional and the messianic themes in a rather outward and superficial manner. This not only creates an impression of artificiality, since the messianic content just drops in at some typical moments, it also creates sudden breaks into the flow of the Seder liturgy. Take for example the summary of HaShem’s benefits to Israel as it occurs in and immediately after the Dayenu song. In the Rubin Haggadah a rather unsuccessful attempt is made to integrate Messiah’s redemption, by letting the Dayenu culminate in it; in the FFOZ Haggadah the traditional Dayenu is left intact, and consequently no place is found for Messiah in this summary.

Both of these options are rather unlucky. On the one hand: How can a summary of HaShem’s benefits to his people be truthful if it doesn’t culminate in the incomparable gift of Messiah Yeshua? On the other hand: How can one expect that the messianic theme can be successfully assimilated in a song like Dayenu, which in each stanza emphasizes the sufficiency of the earlier benefits in comparison to the later? Bringing in Messiah unthoughtfully here would cause this song to culminate in the blasphemy that if HaShem had built the Temple but had not given Messiah Yeshua, it would have been enough! [6]

From this example it is clear that Messiah cannot be treated as simply an additional benefit of HaShem to Israel. The promised Messiah is the deeper reason of all the other benefits — those preceeding as well as those following him historically — and he is the centre and focus of the whole divine purpose in revelation and redemption. That’s why a Passover Haggadah cannot be made ‘messianic’ by adding a messianic point of attention here and there. It can only be truly messianic if Messiah is its golden thread from beginning to end and if this golden thread can be detected and followed throughout the entire celebration of the Seder.

The Messianic Passover Haggadah and the Vine of David Haggadah don’t succeed in brining the traditionally Jewish and messianic themes to a synthesis in a convincing Seder liturgy. Although both booklets should be considered as important pioneering efforts in introducing the Seder customs to Christians, we still have to wait for an Haggadah which is both truly Jewish and messianic.


[1] Barry & Steffi Rubin, The Messianic Passover Haggadah, Messianic Jewish Publishers (Lederer) — Baltimore, MD 1989, 1994, 1996, 1998; Vine of David Haggadah, First Fruits of Zion — 2010 Marshfield, Missouri.

[2] John 19:31 informs us that “that Sabbath day was an High day”.

[3] There is an exception to this. In a year when the 15th of Nisan occurs on a Sunday, the Omer begins on this day. In such a year the obligations of the 14th of Nisan are preponed to the 13th because of the Sabbath.

[4] There are two exceptions to this. The first is the mentioned in the footnote no. 2. When the 15th of Nisan is a Sunday, the resurrection is celebrated on this same day. The other would be when the seventh day of Passover, which is a Yom Tov, falls on a Sunday. This exception is only theoretical nowadays, because the calculated calendar we use is so constructed that Nisan 14 can never happen on a Sunday. It should perhaps be avoided in a non-calculated calendar as well, for liturgical reasons.

[5] “Da­ags na Goede Vrijdag heeft de volmaakte rust van Christus in het graf een einde gemaakt aan de oude voorafbeel­ding. Deze zaterdag van de dood was de dood van de sabbat” In: De Wet van Christus, II.259,3. (Translation: “On the day after Good Friday, Christ’s perfect rest in the grave ended the old foreshadowing. This Saturday of death was the death of the Sabbath”.)

[6] Traditionally, the final stanza goes like this: “If He had let us enter the land of Israel, but had not built for us the House of his choosing, it would have been enough”.

Een Eenvoudige Liturgische Reden Waarom het Laatste Avondmaal Waarschijnlijk geen Pesach Seider Was


Het Korban Pesach (Pesach Offer)

Het Korban Pesach (Pesach Offer)

Ieder jaar met het naderen van Pesach hebben messiaanse gelovigen discussies over de aard van Jesjoea’s laatste maaltijd, die wordt vermeld in de synoptische Evangelieën. De overheersende vraag is: was dit Avondmaal een Pesach Seider? Deze vraag maakt deel uit van de doorgaande discussie over de kalenderdatum van Jesjoea’s Kruisiging: werd Jesjoea gekruisigd op de 14de of op de 15de Niesan?

De overgeleverde aanname van zowel het Jodendom als het Christendom is dat de Kruisiging plaatsvond op de vóórbereidingsdag van Pesach en dus op de 14de Niesan. Dit is de datum gegeven door de chronologie van de gebeurtenissen zoals die worden verteld in het Evangelie van Johannes. Veel bijbelgeleerden zijn echter van mening dat Johannes’ chronologie in strijd is met de Synoptici, die, zo nemen zij aan, de feestdag van de 15de Niesan als kruisigingsdatum hebben.

Het debat over het verschil in datum, en de vraag hoe het te beslechten, maakt deel uit van het grotere vraagstuk hoe de Synoptici en Johannes met elkaar in overeenstemming zijn te brengen. In deze korte notitie zal ik niet ingaan op alle details van de nogal gecompliceerde en technische questie van de kalenderdata van het Laatste Avondmaal en de Kruisiging. Laat het voldoende zijn om hier vast te stellen dat de traditionele vertaling van Mt. 26:17 — en de synoptische parallellen Mk. 14:12 en Lk. 22:7 — welke de frase bevat: “op de eerste dag van het feest der ongezuurde broden”, op een aantal ernstige moeilijkheden stuit en niet voetstoots kan worden aangenomen.

Terwijl nu sommigen de verslagen van de Evangelieën zouden willen harmoniseren door te pogen het Johannes Evangelie aan te passen aan de veronderstelde chronologie van de Synoptici, zou ik daartegenover de voorkeur geven aan de optie om de Synoptici op een zodanige wijze te interpreteren dat zij harmoniëren met de Niesan 14 kruisiging zoals vermeld door Johannes. Ik hoop in een later artikel mijn redenen voor deze voorkeur te verduidelijken.

Voor nu zal ik mij echter beperken tot een eenvoudig en krachtig argument waarom, in mijn ogen, de interpretatie van het Laatste Avondmaal als zijnde een Pesach Seider waarschijnlijk onjuist is. Dit argument komt er in wezen op neer dat indien het Avondmaal werkelijk een Seider was, Jesjoea’s instelling van de Maaltijd des Heren (of Eucharistie) een overbodige en liturgisch verwarrende daad zou zijn geweest.

Indien het Laatste Avondmaal een Pesach Seider was, zou een geofferd Pesach lam daar een noodzakelijk bestanddeel van zijn. Jesjoea en zijn leerlingen zouden hun lam in de Tempel geslacht hebben op de namiddag van de 14de Niesan, en zouden het gegeten hebben gedurende de daaropvolgende Seideravond van de 15de.

Maar indien dit is wat er gebeurde, waarom zou Jesjoea dan een brood nemen gedurende de Seider en verklaren dat het zijn lichaam betekende? Mt. 26:26 zegt: “En toen zij aten, nam Jesjoea een brood, maakte de berachah, brak het, en gaf het aan zijn leerlingen en zei: Neemt, eet, dit is mijn lichaam”. Indien het Avondmaal een Seider was, zou er immers al een imposant symbool van Jesjoea’s lichaam voorhanden zijn: het Pesach lam (of Korban Pesach). Het was dus helemaal niet nodig een ander vertegenwoordigend symbool van het te offeren lichaam van de Messias te introduceren. Het geëigende symbool was op de tafel aanwezig en Jesjoea zou eenvoudig hebben kunnen verklaren, wijzend op het lam: “Dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven wordt” (Lk. 22:19).

Dienovereenkomstig zou men verwachten dat Jesjoea’s woorden: “Dit is mijn bloed van het Nieuwe Verbond”, zouden zijn gezegd toen het lam in de Tempel geslacht werd. Indien er een Pesach lam aanwezig was bij het Laatste Avondmaal, zou het op het altaar vergoten bloed daarvan natuurlijk het gepaste teken en de symbolische vertegenwoordiging zijn van Jesjoea’s offerbloed.

Vanuit een liturgisch en ritueel gezichtspunt klinkt het nogal onlogisch om te veronderstellen dat de eerste generatie van Jesjoea’s leerlingen een Seider vierde waarin zowel de Matze als het Pesach lam de bijzondere symbolen waren van Jesjoea’s lichaam. Waarom de gebroken Matze, waar de Seider maaltijd mee opent, gebruiken om Jesjoea’s geofferde lichaam aan te duiden, indien even later gedurende diezelfde maaltijd de aandacht wordt gericht op het veel indrukwekkender offersymbool van het Pesach lam? Waarom de beker der dankzegging tot het geëigende teken van Jesjoea’s bloed verheffen indien er op de voorafgaande middag reeds naar het veel indrukwekkender teken van werkelijk offerbloed — dat intrinsiek deel uitmaakt van het Korban Pesach — werd verwezen gedurende het Tempel ritueel van het slachten van het lam?

De overbodige toevoeging van brood en wijn als offersymbolen schijnt een voor de hand liggende reden om te denken dat het Laatste Avondmaal geen Pesach Seider was. Het is daarom redelijk aan te nemen dat de avond van het Laatste Avondmaal voorafging aan de Seideravond, en dat Jesjoea’s instelling van de Eucharistie iets nieuws was, iets dat niet wezenlijk aan de Seider was gebonden. Dit impliceert echter dat de Kruisiging plaatsvond op de 14de Niesan, en dat Jesjoea stierf ten tijde dat de Pesach lammeren in de voorhof van de Tempel werden geslacht. 

A Simple Liturgical Reason Why the Last Supper Probably wasn’t a Passover Seder


The Korban Pesach (Passover Sacrifice)

The Korban Pesach (Passover Sacrifice)

Each year, when Passover is approaching, Messianics have discussions on the nature of Yeshua’s Last Supper, as it is recorded in the synoptic Gospels. The prevalent question is: Was this Supper a Passover Seder? The discussion about this question is part of the ongoing discussion on the calendrical date of Yeshua’s Crucifixion: Did it happen on the 14th or on the 15th of Nisan?

The traditional assumption of both Judaism and Christianity is that the Crucifixion happened on the Eve of Passover and thus on the 14th of Nisan. This is the date given by the chronology of events as reported in the Gospel of John. Many biblical scholars are of the opinion, however,  that John’s chronology is in conflict with the Synoptics, which, they assume, have the 15th of Nisan, the Yom Tov of Passover, as the Crucifixion date.

The debate about this calendrical difference, and the question how to solve it, is part of the larger problem of how to reconcile the Synoptics and John. In this short note we won’t go into all the details of the rather complicated and technical argument on the calendrical dates of Last Supper and the Crucifixion. Let it be sufficient to establish here that the traditional translation of Mt. 26:17 — and its synoptic parallels Mk. 14:12 and Lk. 22:7 — which has the phrase “on the first day of the feast of unleavened bread” faces some serious difficulties and cannot be taken for granted.

Thus, while some would like to harmonize the Gospel accounts by an effort to conform John’s account to the supposed chronology of the Synoptics, I would instead prefer the option of interpreting the Synoptics in a manner which is in harmony with the Nisan 14 Crucifixion reported by John. I hope to clarify my reasons for this preference in a follow-up article on this website.

For now, however, I’ll limit myself to a simple and forceful reason why, in my eyes, the interpretation of the Last Supper as being a Passover Seder is probably incorrect. This reason is essentially that if the Supper was indeed a Seder, then Yeshua’s institution of the Eucharist was a superfluous and liturgically confusing act.

If the Last Supper was a Passover Seder, a sacrificial Passover lamb would necessarily have been part of it. Yeshua and his talmidim would have slaughtered their lamb in the Temple in the afternoon of the 14th of Nisan  and would have eaten it during the night following, the Seder night of the 15th.

But if this is what happened, then why would Yeshua take bread during the Seder meal and declare that it represented his body? Mt 26:26 says: “And as they were eating, Yeshua took bread, made the b’rakhah, and brake it, and gave it to the talmidim, and said, Take, eat; this is my body”. If the Supper was a Seder, then there was already a powerful symbol of Yeshua’s body at hand: the Korban Pesach. There was no need at all to introduce another symbolic representation of the to-be-sacrificed body of the Messiah. The proper symbol was already present on the table, and Yeshua could simply have declared, pointing to the lamb, “this is my body which is given for you” (Lk. 22:19). If Yeshua’s death was to be the fulfilment of the Passover sacrifice, then why connect this death with the matzah instead of the lamb? The lamb was the proper symbol of Yeshua’s own sacrifice, not the matzah.

Accordingly, one would expect that Yeshua’s words: “this is my blood of the New Covenant”, would have been said when the lamb was slaughtered in the Temple. If there was a Passover lamb present at the Last Supper, then, naturally, its blood dashed upon the altar represented and symbolized Yeshua’s sacrificial blood.

From a liturgical and ritual perspective it sounds rather illogical to suppose that the first generation of talmidim celebrated a Seder which had both the Matzah and the Korban Pesach as the proper ritual symbols of Yeshua’s body. Why open the Seder meal with a broken matzah to signify Messiah’s sacrificed body if later on during the same meal a far more powerful sacrificial symbol will be pointed to? Why have the cup of thanksgiving as the proper symbol of Yeshua’s blood if the far more powerful symbol of real sacrificial blood — one which was an intrinsic part of the Korban Pesach — was already pointed to during the Temple ritual of slaughtering the lamb?

The superfluous addition of bread and wine as sacrificial symbols seems an obvious reason for suspecting that the Last Supper wasn’t a Passover Seder. It is reasonable, therefore, to assume that the night of the Last Supper preceded the Seder night, and that Yeshua’s institution of the Eucharist really was something new, which wasn’t intrinsically connected to the Seder. This implies that the crucifixion took place on the 14th of Nisan, and that Yeshua died about the time when the Passover lambs were slaughtered in the Temple court.

Blogs I Follow

Advertisements is the best place for your personal blog or business site.