Archive for the 'Shabbat' Category

Driving a Car on the Sabbath? Halachic Considerations on Travelling for the Sake of Fulfilling a Mitzvah


by Geert ter Horst

[Note: This article is only published for the purpose of study, and neither it nor its author do claim halachic authority. Questions regarding one’s personal situation and rule of observance to be followed in this matter should be directed to one’s local Rabbi.]

Many Messianics, as well as many traditional Jews who try to return to a Torah observant lifestyle, face the difficulty that to attend a worship service on the Sabbath they have to travel. Since travelling is one of the biblical Sabbath prohibitions (Ex. 16:29) and having a “holy convocation” on that day is one of the biblical Sabbath commandments (Lev. 23:3), it seems that they are on the horns of a dilemma, i.e. in a position that leaves only a choice between two transgressions.

The following considerations are meant as an exposition of what is halachically involved in travelling on the Sabbath in modern circumstances. From the outset I want to make clear that this exposition is not meant to rebuke or condemn anyone’s sincere practice in this matter. I know about the problems involved and I fully concede that there are no easy solutions. Especially for families with children growing up it is essential to have a worship service in the context of a community on the Sabbath.

One of the causes of our difficulties is that most Messianics were not born in observant families that belong to an established community. An orthodox Jew, born in an orthodox family and a member of a traditional community doesn’t face these difficulties. If, for example, he intends to apply for a new job in another town, his first thing in mind will be: where is there a Shul over there? And if he finds out that there is no Shul in that place he will cancel his plans to move to it.

From a halachic viewpoint modern ways of travelling, such as driving a car or going by train give more complications on the Sabbath than the travelling prohibition per se. In fact modern ways of travelling cause a fourfold transgression of the biblical and traditional Sabbath restrictions: kindling (and extinguishing) fire, travelling itself, carrying and handling money.

First, one cannot drive a car without kindling fire. This isn’t only about turning on and off the engine. Adding fuel to an existing flame, which occurs by touching the accelerator — or any direct handling of a flame by whatever means — is considered as a transgression of this commandment. Simply to transfer a fire that was lit before the Sabbath constitutes a transgression on the rabbinic level, since it causes a fire to be in a place where before it was not, which is one of the ways of “making” a fire. This transferring of fire of course happens continually when driving a car.

One should further consider that handling electric devices is a manner of making fire. This means that to open the car doors is already a transgression of the Sabbath — since this action causes an electric circuit to function and a light to turn on — as are numerous other things done while driving, e.g. turning on the radio, turning on and off the car lights. The reason why all these things are seen as transgressions is twofold: 1) a spark of genuine fire is generated by turning on and off an electric switch that opens or closes an electric circuit; 2) electric devices are used for generally the same purposes today as was fire in earlier times and using them constitutes creative work. In today’s halachah electricity and fire are treated as almost completely identical phenomena, and for good reasons.

If one chooses to travel by bus or by train one can avoid the kindling of fire that is involved in starting a car. However, one cannot avoid using electric devices, such as for instance turning on and off switches to open doors. This is prohibited even in the case of automatic processes that are set in motion when one runs into an electric circuit. The common halachic ruling is that the making of the fire is to be ascribed to the person who runs into the circuit, and thus causes the device to work. Thus, to give an example, a person who runs into the domain of an electric detector that causes a light or any other electric device to turn on, from a halachic perspective is making fire.

Oftentimes the opinion is expressed that in biblical times making a fire was a laborious work, and that this is the reason for the biblical prohibition. I don’t think, however, that the amount of work, or the level of exertion, is decisive here, and there are no indications to this in the texts. Work as defined in relation to the Sabbath (melachah) is about prohibited actions that are independent of the amount of work involved. The reasons for the prohibition of kindling fire are not given by the Torah, but one can easily suspect that it is a profanation because it is a creative action. Making a fire on the Sabbath destroys the idea of that day as being the perfect goal or end of creation. Kindling a fire on the Sabbath carries the message that the Sabbath isn’t perfect and is in need of additional perfection. Making fire actually shows a resemblance to what G-d did on the first day of creation, making light (Gen. 1:3).

Sometimes the argument is brought forth that fires may be lit for the sake of a Sabbath service in Shul because fire was lit in theTemple and nowadays the Body of Messiah is the Temple. This argument is not valid. Although the Assembly of Messiah is a spiritual Temple, this doesn’t imply that a messianic Shul service possesses or should possess — or by any means is able to possess — the levitical levels of sanctity and purity that were required for theTemple. The Temple is a very special and sacred domain and it is extremely difficult to make valid inferences from this sacred domain to secular places as a Shul. One cannot compare the travelling needed to attend a Synagogue service to any legitimate activity in the Temple.

Second, driving a car normally means going out of town and travelling a greater distance than permitted by the Sabbath borders. Since travelling itself is prohibited on the Sabbath it doesn’t matter much — from a practical perspective — whether a person travels by car or by other means, e.g. by walking. One transgresses the commandment of travelling as soon as one crosses the Sabbath limits. Only the number and categories of the transgressions involved are greater in the case of going by car or by train. One might think that in ancient times it was possible to travel on horseback or so, but this is clearly excluded, even within the Sabbath limits. Animals may not be used at all on the Sabbath. They are explicitly mentioned in the commandment of Ex. 20:10.

Third, if one travels by car or by train one has to carry things, which is prohibited on the Sabbath (Jer. 17:21-22). Examples of this are carrying the keys of the car and the drivers licence papers, which must be brought from inside the home to the inside of the car and back. This often implies carrying these items through a public domain, either at home or at the place of destination. Even if one has his car parked in his own place at home, it is often impossible to park the car within the precincts of the destination building, i.c. the Shul. If one goes by train or by bus one has to carry money and ones train tickets.

Fourth, also a person travelling by car has to keep money with him for a number of reasons. Money — which of course includes credit cards — is muktzeh on the Sabbath and may not be touched. Although touching it is only a rabbinic prohibition, it is clear that in an observant social context it doesn’t make sense to touch money on the Sabbath, since no transactions can be performed. When driving a car, however, one oftentimes even has to perform real money transactions, for instance if one has to park at a spot that must be paid for. Real transactions are of course unavoidable if one travels by train. One has to buy tickets.

For all the reasons stated above it thus seems impossible to travel in a legitimate manner during the Sabbath. However, by choosing not to travel many people will miss the opportunity to attend a worship service. And we have already seen from Lev. 23:3 that we are commanded to have a holy convocation on the Sabbath day. This raises the question whether the prohibition of travelling can be set aside for the sake of fulfilling the commandment of having a holy convocation.

The answer to this question must be that this cannot be done. The halachic tradition generally doesn’t allow for the transgression of a scriptural commandment in order to fulfil another scriptural commandment. One can easily see that such as “solution” threatens to dissolve the whole structure of the Torah. The halachic tradition is that it is not permissible to transgress in order to fulfil, for to do so would defy all logic. If for the sake of having a worship service on the Sabbath it is permissible to transgress the prohibition of travelling, then why is one still obligated to have a service? If one Sabbath commandment can be set aside all Sabbath commandments can be set aside. This is the real difficulty of the dilemma.

One of my sympathetic correspondents referred to Hosea 6:6 as a possible solution for this dilemma: “I desired mercy, and not sacrifice; and the knowledge of G-d more than burnt-offerings”. She pointed to Yeshua’s citation of this verse in his discussion about the Sabbath with some Pharisees in Mt. 12:1-8. Her main point was the following syllogism.

Major: Sacrifices supersede the Sabbath, which is proved by the fact that “the priests in the Temple profane the Sabbath — e.g. by bringing sacrifices and by lighting the menorah — and are blameless” (Mt. 12:5, cf. Num. 28:9-10).

Minor: Mercy and knowledge supersede the sacrifices, according to Hos. 6:6: “I desired mercy, and not sacrifice; and the knowledge of G-d more than burnt-offerings”

Conclusion: If sacrifices supersede the Sabbath prohibitions and if mercy and the knowledge of G-d supersede the sacrifices, then a Torah service in Shul, which teaches and instils the knowledge of G-d, supersedes the sacrifices. And thus according to a kal v’chomer or a fortiori reasoning a Torah service certainly supersedes the Sabbath prohibitions, since it already supersedes the sacrifices.

Is this reasoning valid, and is it sufficient for demonstrating that in certain cases it is permitted to transgress some of the Sabbath prohibitions in order to perform a major Sabbath mitzvah, such as having a holy convocation? Let us try to analyse it.

It must be clear that the saying found in Hos. 6:6 doesn’t mean that it was permissible to neglect or override the Temple service in order to study Torah or to perform acts of mercy. An animal dedicated for sacrifice couldn’t return to its owner, not even for the sake of selling it to perform an act of mercy or tsedakah with the money. Similarly, this verse doesn’t mean that one could set aside the Temple service for the sake of Torah study. What then does the prophet intend to say? The basic point seems to be here that the Torah is an undivided and interdependent whole, and that to neglect one part of it does harm to the other parts as well. In the words of the Apostle James: “whosoever shall keep the whole Torah, and yet offend in one point, he is guilty of all” (Jm. 2:10). One can argue that mercy and the knowledge of HaShem are to be reckoned under the very goals of the Torah, since these virtues are akin to those of the Great Commandment. And thus to perform the ritual commandments, for instance the sacrifices, in a manner that despises with the demands of mercy and fear of HaShem is to miss the mark completely. Hosea possibly refers to those who misused the institutions of the sin and guilt offerings to atone for merciless and unrighteous behaviour without repentance and without any intention to repair the damage done. His prophetic cry is directed against religious hypocrisy.

In Yeshua’s ministry we meet this same cry, now directed against the hypocrisy of the Pharisees. Yeshua’s point seems to be that the goal of Torah observance is not to be sought in the perfect execution of the ritual demands on a technical-halachic level. The pericope of Mt. 12:1-8 also contains an argument taken from the Temple service, while the whole tenor of Yeshua’s conclusion circles around the fundamental values of mercy and compassion. It can be expected, therefore that this pericope is relevant for our understanding of the case of driving a car on the Sabbath for the sake of attending a congregational worship service.

The first thing that strikes us in Mt. 12:1-8 is that we are told that Yeshua’s talmidim were hungry: “At that time Yeshua went on the Sabbath day through the corn; and his talmidim were an hungred, and began to pluck the ears of corn and to eat”. This walk through the cornfields probably took place during the Sabbath afternoon, and the hunger of the talmidim would signify that nobody had invited the Master and his talmidim for a Sabbath meal after the morning service in Shul. And now the Pharisees come and complain against Yeshua that his disciples transgress the Sabbath laws. According to a strict interpretation of the law they may have argued that what the disciples did — plucking ears and rubbing them in their hands according to the parallel passage in Lk. 6:1 — should be classified as reaping and threshing respectively. These were understood as belonging to the activity of harvesting, which was clearly prohibited on the Sabbath (Ex. 34:21). Reaping and threshing were among the 39 basic Sabbath prohibitions which were logically derived from the types of work prohibited on the Sabbath while the Mishkan was being built (cf. Stern, Jewish New Testament Commentary, pp. 44-45).

Yeshua’s answer to the charges of the Pharisees begins with a reference to the incident of David and his men eating the shewbread (Mt. 12:3-4): “Have ye not read what David did, when he was an hungred, and they that were with him; How he entered into the House of G-d, and did eat the shewbread, which was not lawful for him to eat, neither for them which were with him, but only for the priests?”. From this history, recorded in I Sam. 21:1-6, we learn that for the sake of feeding the hungry David and his men the divine commandment concerning the shewbread was set aside. How much more, seems to be Yeshua’s inference, may a rabbinic commandment be set aside for the same kind of necessity.

One could argue against this explanation that the analogy between the situation of David and his men and the situation of the Yeshua and his talmidim doesn’t hold. While David and his fellows were hungry fighters on a dangerous mission and therefore needed to eat something, to all probability there was no real danger of life or of health involved if the talmidim had abstained from eating.

This argument may actually lead us into a deeper issue of the conflict. Yeshua’s reproach of the Pharisees doesn’t seem to be directed against their classification of the 39 categories of melachah and he doesn’t dispute the rule that one shouldn’t reap or thresh on the Sabbath day. We have seen above that activities that can be classified as harvesting are clearly prohibited by the Torah itself. The real point of conflict might be in the interpretation the Pharisees gave to this prohibition. From a common sense viewpoint nobody would describe the casual plucking and rubbing done in passing-by, by the categories of reaping or threshing, or harvesting. And this common sense perspective might be confirmed by the Torah, in its permission to pluck and eat from the standing corn of one’s neighbour, in Dt. 23:25: “When thou comest into the standing corn of thy neighbour, then thou mayest pluck the ears with thine hand; but thou shalt not move a sickle unto thy neighbours standing corn”. Moving the sickle unto the corn would constitute an instance of harvesting, since the Torah connects the use of the sickle with the beginning of the harvest, in Dt. 16:9. The opinion of the Pharisees, that considered any accidental plucking and rubbing as prohibited on the Sabbath could thus be refuted on pure halachic grounds. For this opinion presupposes that if this plucking and rubbing occures on a weekday it still counts as harvesting.

The Torah, however, does not classify these acts as harvesting, which can also be inferred by the injunction found in Lev. 19:9: “…when ye reap the harvest of your land, thou shalt not wholly reap the corners of thy field”. This injunction limits the acts of harvesting and reaping to “your land” and “thy field” respectively. It doesn’t say “…when ye reap the harvest of your neighbour’s land…”, for, obviously, a person is not supposed to harvest his neighbour’s field.

Thus Yeshua’s talmidim didn’t transgress the Torah when they plucked and rubbed ears. With the permission of their Master they only set aside a prohibition of the Pharisees which was based on an over-scrupulous interpretation of a Torah commandment. And they did this for the greater good of honoring the Sabbath. For according to the common and overriding tradition nobody should be hungry on a feast day or Sabbath. And for that reason the inference drawn by Yeshua from the example of David and his men eating the shewbread should be considered as valid. If David and his men were permitted to transgress a commandment of the Written Torah and eat of the holy bread because they were weakened and hungry, then certainly the talmidim were permitted to transgress an aggravating interpretation of the Written Torah for the sake of giving proper honour to the Sabbath.

As to the argument from Hosea 6:6, it faces two difficulties. The first difficulty is that using this text involves making halachot on the basis of the prophetic writings. However, since Yeshua does this we cannot object to it. The second difficulty is that it is doubtful whether attending a Synagogue service is in the category of an act of mercy. It can be argued that a service is in the category of “burnt offerings” mentioned in this text, since a service is primarily an act of worship. An act of worship is in the category of the ritual acts (i.e. the acts which have HaShem as their immediate object)  and not — at least not primarily — in the category of the moralacts (which have our fellow men as their immediate object). One could say, though, that there is some value in this argument, if one explains it as a permission to travel on the Sabbath because of a person’s ‘hunger’ to be nourished with the word of G-d. Such a permission would fit in with the demand of mercy.

It is true that such a permission would be an act of compassion. Yet it is far from sure whether such compassion is permitted if it leads to a direct transgression of the Torah on a regular basis. Both the case of David’s men and the shewbread and Yeshua’s application of Hosea’s text to this case deal with exceptional and unique situations. Yeshua’s appeal to Hosea is in the context of mercy since the disciples were hungry. Probably no one had invited Yeshua and his disciples for a Sabbath meal!

My personal view is that the most consistent way of reconciling the two demands of abstaining from travelling on the Sabbath and having a holy convocation on that day is through the principle that one shouldn’t transgress a commandement in order to fulfil another commandment. This reconciliation sets priorities and gives greater weight to the Sabbath rest than to communal worship and fellowship on that day. It seems to me that this principle rightly prioritizes the Sabbath rest as the more fundamental aspect of the Sabbath (cf. Gen. 2:2-3). The Sabbath rest is a precondition of the Sabbath worship and to overstep the boundaries set by this this precondition seems to overthrow the divine order of things and not only to damage the Sabbath rest but also the sabbatical nature of our worship on that day. Nevertheless, I understand the considerations of those who, for serious practical and communal reasons, don’t follow this principle and decide otherwise.

When facing a dilemma that cannot be escaped by the halachic device of “avoiding the situation” and in which one faces serious difficulties on both sides, one has simply to follow one conscience in the fear of HaShem and in trusting his mercy. This doesn’t imply, in my view, that one can use Hosea 6:6 as an excuse to escape the Sabbath prohibition of travelling. I actually don’t think the verse can be used for making a halachic rule. What I’m saying is that an appeal to this verse is perhaps possible in situations in which all rules fall short. There will always be situations that cannot be covered by rules, and rule-making itself, though necessary, only goes so far. In the end of the matter it is always the fear and love of HaShem that are decisive.  The problem of travelling on the Sabbath in order to have a holy convocation because of one’s particular circumstances should be dealt with in this spirit and as a matter of one’s personal conscience. And I think this is in accordance with what Yeshua taught in Mt. 12:3-8. However, one should never accept the dilemma one faces here as normal and be prepared to make serious efforts to move to a location which has functioning congregation.

De christologische structuur van de Sjabbat

Een bijdrage aan de discussie rond het thema “Zondag of Sjabbat?”


De christelijke betekenis van de Sjabbat kan het beste worden gestaafd door zich te be­zinnen op het centrum van het Christendom, dat Christus zelf is. Hij is immers de Heer ook van de Sjabbat.[1] De Sjabbat bezit namelijk een wat men zou kunnen noemen christologi­sche structuur. Dat wil zeggen een structuur die uitdrukking geeft aan het centrale heilsmysterie, dat Christus is. Dit wordt duidelijk vanuit een blik op de prak­tijk van de Sjabbatviering zoals deze in het Jodendom en bij Torah observante christenen wordt gevon­den, wan­neer deze praktijk vanuit de Schriftgegevens wordt be­schouwd. Uit deze stelling volgt dat men niets verliest wan­neer men de zondag door de Sjabbat ver­vangt. Integen­deel, zoals zal blij­ken, wordt daarmee veel gewonnen. 

De Sjabbat begint vrijdagavond tegen zonsondergang en eindigt zaterdag­avond na zonsondergang.[2] De zevende dag wordt namelijk reeds begon­nen in het laatste deel van de zesde dag. In de joodse levens­praktijk ontsteekt men vrijdags voor zonsonder­gang lampen en kaarsen, en laat men de Sjabbat ingaan met licht en overvloed en met grote vreugde. Het laat­ste deel van de zesde dag wordt aldus bij de Sjabbat getrokken.[3] Daarmee wordt uitge­drukt dat de zes voorafgaande dagen hun bestemming en heiliging vinden in de Sjabbat en in de Sjabbat uitmonden. De veelvuldig­heid van de schepping, die op de zesde schep­pingsdag haar grootste rijkdom bereikt, wordt in de Sjabbat als in een trechter verzameld, teneinde te worden geheiligd. En de ont­plooiing van de menselijke presta­tie en ar­beid, die op de zesde dag haar groot­ste uitbreiding bereikt, wordt evenzo in de Sjabbat bin­nengevoerd, om aan God ter heili­ging te worden aangebo­den.[4]

Het aanbieden van de scheppingsrijkdom aan God is een typisch menselijke taak en aangelegenheid. In de mens, die op het einde van de zesde schep­pingsdag wordt gescha­pen, ligt namelijk heel de rijkdom van de schepping besloten. Na de schepping van de mens, Gods laatste scheppingsdaad, houdt God op met scheppen en stelt de Sjabbat in. Eigenlijk is het ophou­den met scheppen identiek met het instellen van de Sjabbat. Het is nu de taak van de mens, als antwoord op Gods Sjabbatsheili­ging, om in de zevende dag de rijk­dom van de schepping bewust op God, de oorsprong, te betrekken, en zo heel de schepping op haar bestemming te richten.[5]

Door de intrede van de zondeval is er niet slechts sprake van een veelvul­digheid in de schepping, doch ook van versplin­tering en ver­scheurdheid. De mens, die de schepping in zich­zelf diende te vereningen, maakte zich los van zijn godde­lijke bestem­ming, en keerde zich tegen zijn Schepper. Daardoor werd de gave harmo­nie van de schepping aangetast en keerden de scheppings­krach­ten zich ook tegen el­kaar, zowel in de mens als buiten de mens. In het vieren van de Sjabbat ligt sinds­dien een verwijzing naar de verlos­sing, en daarmee naar de Verlosser. De instelling van de Sjabbat in Israël is een belofte van verlos­sing. De bevrij­ding uit de Egyptische sla­vernij is een eer­ste teken, en een begin van deze verlossing. Daarom is de Sjabbat ook een her­denking van de bevrijding uit Egypte.[6] Door deze bevrijding wordt Israël immers ge­schikt gemaakt om als Gods volk te leven, en om de oorspron­ke­lijke bestemming van de mens, de heiliging, waaronder  het vieren van de Sjabbat, opnieuw op zich te nemen.

In de door Christus aangebrachte verzoening op het kruis, is de grond­slag van de definitieve verlossing gelegd. Verzoe­ning is slechts mogelijk door­dat de zonde aan een vol­maakte offergave wordt gebonden. Slechts in het vol­maakte offer is een zo sterke gerichtheid op God, dat het antwoord, Gods ge­nade-uitstorting, overmatig kan zijn, zodat de zonde wordt verzoend. In het offer van zijn kruislijden en dood, dat volein­digd wordt in het laatste deel van de zesde dag, het negende uur, laat Jezus alle verscheurdheid en zinloos­heid van de zonde op zich aanlopen. In zijn lijden neemt Hij de zonde der wereld op zich, en biedt zichzelf als een vol­maakt offer aan God aan. Hij heiligt heel de door de zonde onthei­ligde schepping door haar op zich te nemen, en haar, in zijn offer­dood, aan God aan te bieden om vernieuwd en her­schapen te wor­den. Het ant­woord van God op dit volmaakte offer is de verrij­zenis, waarin in Chris­tus als eersteling, de volkomen vernieu­wing van de schep­ping gestalte aanneemt. Vanuit de verrezen Christus als het beginsel, kan heel de schepping deelkrijgen aan deze vernieuwing en heiliging. 

Christus’ Sjabbat in het graf, na zijn verzoenings­werk, is aldus uitdruk­king van zijn volkomen afhankelijkheid van God voor zijn deelkrijgen aan de verrijzenis. En van de ver­wachting van deze verrij­zenis. Deze Sjabbat is ook uitdrukking van zijn vol­maakte rust in God, na het volbrachte verlossingswerk, dat Hem door God was opge­dragen.

Bijgevolg is voor hen die in Christus zijn de Sjabbat teken van de aange­brach­te verzoening met God en van de begon­nen verlossing. En hij is voor hen uitdrukking van de verwach­ting van de voltooiing, de eigen verrijzenis. Het vieren van de Sjabbat is na Christus geworden tot een wijze van het zich gereed houden voor en het verwachten van de eindvoltooiing, de verrijzenis van hen die Christus toebehoren, en de oprichting van het Koninkrijk Gods.[7] We zien hier een opmerkelijk verschil tussen de Sjabbat en de zondag. De Sjabbat is niet de uitdrukking van de verrijzenis zelf. Hij is de uitdrukking van de verwachting van de verrij­ze­nis. De verrijzenis zelf wordt uitgedrukt door de zondag voorzover deze wordt beschouwd als de dag na de Sjabbat, als acht­ste dag. De verrijze­nis zelf is nog alleen in Christus zelf volle werkelijkheid. Christus deelt de kracht van zijn verrij­zenis echter mede aan hen die Hem toe­behoren, op de wijze van een beginsel waaruit zij leven. Aan dit beginsel heeft men deel door het geloof. De zondag drukt dus, wat de verrijzenis betreft, uit wat wij reeds hebben: het ons ge­schonken nieuwe leven van het geloof, als be­ginsel van activi­teit, waardoor Christus in ons werkzaam is. De Sjabbat drukt, wat de verrijzenis betreft, uit wat wij nog moeten ontvangen, en waarvoor wij ons steeds meer ontvankelijk moeten maken: onze eigen verrijzenis, en de komst van het Koninkrijk Gods. Hier ziet men hoe misplaatst de opvatting is als zou de zondag een rustdag zijn. De rust hoort bij de ontvankelijkheid, welke door de Sjabbat wordt uitge­drukt. Bij de zondag hoort het in de orde van het nieuwe leven actief inzetten van de gaven die men als antwoord op de ont­vankelijk­heid tijdens de Sjabbat heeft verworven.[8]

Nu wordt duidelijk hoe de zesde, de zevende en de achtste dag bij el­kaar horen. De zesde dag is de dag van de voltooiing van het scheppingswerk van God en van de voltooiing van het verlos­singswerk van de Messias. Het ophouden met het schep­pen op de zesde dag is het begin van de Sjabbat, en de volbrenging van het verlossingswerk op Goede Vrijdag is het begin van Christus’ Sjabbatsrust in het graf. Dit graf is de doorgang naar het nieuwe leven van de verrijzenis, na de Sjabbat, op de eerste dag der week. Dit alles ligt ook uitgedrukt in de Sjabbatviering. We hebben reeds gezegd dat de Sjabbatviering vrijdags, tegen het vallen van de avond, aanvangt, met licht en vreugde. In het hier uiteengezette christologische perspectief betekent dit dat de wekelijk­se viering van verzoening en verlossing aan­vangt nog op de­zelfde dag waarop het verlossingswerk is ver­richt en de verzoening is aange­bracht. Voor de viering van de dankzegging voor de verlossing, de Eucharistie of het Avond­maal, lijkt de vrijdag­avond dus wel de bij uitstek ge­schikte tijd te zijn. De moeite van de ar­beid, die voor de gelovige een vorm is van het kruisdragen achter Chris­tus aan, houdt op, en een adempauze van plechtig feest­vieren neemt zijn aanvang, waarin de vooraf­gaande werkda­gen op hun zin en bestem­ming worden gericht, de heili­ging in Chris­tus. In het vie­ren van de verlos­sing wordt de veelheid van de zes werkda­gen tot eenheid verbonden en gericht op de ene God: Oorsprong, Verlos­ser en Voleinder van het schepsel. De Sjabbat is daarom de dag van de hereniging van Schepper en schepsel, en van de schepse­len onderling, in de harmonie van de aange­brachte verzoening. Zo gaat de mens, op grond van de door Christus aangebrach­te verzoening, vanuit de zesde dag de zevende dag binnen. Hij krijgt deel aan de rust van God, doordat hij rust in het verzoeningswerk van de Middelaar, waarin God zelf Zijn rust vindt. Deze rust in het verzoenings­werk is de grond voor het deelkrijgen aan de verrijze­nis.

Deze doorgang naar de verrijzenis wordt vooral uitgedrukt in de zater­dag zelf. Het op vrijdag ontstoken licht is inmiddels uitgedoofd, en er wordt geen nieuw licht gemaakt.[9] Men betracht een volkomen rust, waarin de tijd wordt gewijd aan eredienst en aan studie van de Heilige Schrift. Op deze wijze wordt de ontvanke­lijkheid voor Gods spreken en voor de inwerking van Zijn Geest gecultiveerd. Als in een ark, of als in een graf, gaat de mens zo door de zevende dag heen, in af­wachting van de komende wereld. Het einde van de Sjabbat, het donker worden van de zevende dag, is als het einde van een wereld. Deze wereld, dit leven, waarin de verlossing welis­waar wordt ontvangen, maar nog slechts in het geloof, gaat voorbij, zoals ook het ge­loofsle­ven zelf voorbijgaand is en eenmaal plaats moet maken voor de aanschou­wing. Zoals Mozes plaats maakt voor Jozua, David voor Salomo, en de tabernakel voor de tempel, zo maakt de Sjabbat plaats voor de achtste dag. Jozua is in beeld de opgestane Mozes, die het beloofde land binnentrekt, wat aan Mozes niet was toegestaan. Salomo is in beeld de opgestane David die het koninkrijk vast maakt. Hij bouwt de tempel, hetgeen aan David was ontzegd. Hier is tel­kens een overgang van het voorlopige en beweeglijke naar het defi­nitieve en onbeweeglijke.[10]  Deze overgang, van de zevende naar de achtste dag, is geheel anders van aard dan de vorige overgang, van de zesde naar de zevende dag.

De over­gang van de zesde naar de zevende dag is van werk en strijd naar rust en vrede, van onverzoend, verscheurd en versplinterd bestaan naar verzoening en harmo­nie. De overgang van de zevende naar de achtste dag is die van de rust in de aangebrachte verzoening naar de vereeuwiging hiervan, de overgang van dood naar verrijzenis, waaruit nooit meer een terugval mogelijk is naar het onver­zoende bestaan. Nog anders gezegd: Op de zesde dag wordt de genade door de Middelaar verworven. Op de zevende dag wordt deze genade uitge­deeld aan de Hem toebehorenden. Op de achtste dag wordt deze genade, die op de zevende dag nog voorlopig is, voor eeuwig vastgemaakt. 

De achtste dag komt niet voor op de aardse kalender. De doorgang van de zevende naar de achtste dag neemt op onze aardse kalender onmiddellijk de vorm aan van een doorgang van de zevende dag naar de eerste dag van een nieuwe week. Dat deze doorgang naar de eerste dag niettemin de betekenis heeft van een verrijzenis, en van een overgang naar de achtste dag, ligt uitge­drukt in de joodse levenspraktijk bij Sjabbatein­de. Wanneer de Sjabbat haar einde nadert en het donker wordt, heerst er een sfeer van stilte en soberheid. Het is als het einde van een wereld, want de gehele week, die in de Sjabbat verzameld ligt, komt ten einde in het einde van de Sjabbat zelf. Het wordt donker. Dan eerst, wanneer de Sjabbat volledig voor­bij is gegaan en er drie sterren aan de hemel staan, wordt een nieuw licht ont­stoken, het licht van de verrijze­nis en van de achtste dag. Dat is het ogenblik waarop de profeet Elia wordt verwacht om de nieuwe koning, de Messias, aan te kondigen. Een nieuwe maaltijd wordt opgediend, die van de eeuwige koning David, de gezalfde. De maaltijd dus van koning Messias. Op deze wijze wordt de avond na de Sjabbat gevierd als het aanbreken van de achtste dag. En er is opnieuw plaats voor vreugde. Men viert de komst van de nieuwe wereld, de wereld van de verrijzenis. 

Zoals reeds gezegd komt aan de achtste dag geen werkelijke betekenis toe volgens de aardse kalender. Onmiddel­lijk na Sjabbateinde breekt een nieuwe eerste dag aan. Voor de verrij­zenis en het eeuwigheidsleven is op deze kalender geen plaats. Slechts in de overgang zelf van de zevende naar de eerste dag licht de achtste dag even op, als in een glimp. De verrijzenis is in deze we­reld nog geen vast gegeven. Zij is nog geen algemene werkelijkheid. Daarom is er geen plaats voor onver­mengde vreugde bij het komen van de nieuwe dag. De vreug­de is met droef­heid gemengd. Want de Sjabbat gaat weg, en van de verrij­zenis licht slechts even een vonk op. 

Ook dit aspect van Sjabbateinde wordt door de joodse le­venspraktijk uitge­drukt. Men beeindigt de Sjabbat namelijk door de scheiding (havdalah) uit te spreken tussen de gewijde tijd van de Sjabbat en de ongewijde tijd van de werkda­gen. De associatie van het opnieuw ontstoken licht met de komst van de Messias en de verrijze­nis vindt dus strikt genomen plaats in de ongewijde tijd. En de maaltijd na Sjabbateinde wordt met een andere naam ook het uitge­leide van de koningin genoemd. De koningin is de Sjabbat, die op vrijdag­avond als een bruid werd verwelkomd. Zij neemt nu afscheid. Vanuit een christelijk perspectief is het zinvol dat de gedachtenis aan de verrij­zenis op een werkdag, dus in een ongewijde tijd, valt. Want de wijding van de verrijzenis is nu nog bij Christus alleen. Wij hebben nog slechts deel aan de ver­rijzenis in hoop en geloofsvertrouwen. Dus op de wijze van de verwachting van de verrijzenis, welke door de Sjabbat wordt uitgedrukt. 

Het instellen van de zondag als rust- en feestdag betekent vanuit het vooraf­gaande een ongeoorloofd vooruitgrij­pen naar de vervulling van deze hoop op de verrijze­nis. De verrijzenis van Christus wordt in de zondagsviering op­gevat als een reeds hanteerbaar principe. Men meent vanuit deze verrijzenis reeds in staat te zijn tot een definitief ofwel theocratisch handelen. In concreto meent men reeds de defini­tieve eredienst te kunnen instellen. Christus’ verrijzenis is ons echter niet gegeven als een principe dat ons ter beschik­king staat, en van waaruit wij zonder­meer tot handelen kunnen overgaan. Zij is een werke­lijkheid die wij in het geheel niet kunnen bevatten, en waar­voor wij voortdu­rend meer opengemaakt dienen te worden. Onze ontvankelijk­heid ervoor dient te worden gecultiveerd. Welnu, onze ontvankelijkheid voor de verrijzenis cul­tiveren wij bij uitstek in het houden van de Sjabbat, waarin de aange­brachte verzoening, dat is het begin van de verlos­sing, en de verwach­ting van onze verrijzenis worden uitge­drukt, zoals we hierbo­ven hebben laten zien. De culti­vering van de verwachting van onze eigen verrijze­nis staat gelijk aan de culti­vering van onze ontvankelijkheid voor de verrijzenis van Christus. Want zijn verrijzenis is het beginsel van onze verrijzenis.    


[1] Mk. 2:27-28: En Hij zeide tot hen: De sabbat is gemaakt om de mens, en niet de mens om de sabbat. 28Alzo is de Mensenzoon heer ook over de sabbat.

[2] Neh. 13:19: Zodra het dan in de poorten van Jeruzalem donker werd, vóór de sabbat, sloot men op mijn bevel de deuren, en ik beval, dat men ze niet zou openen tot na de sabbat.  

[3] Weinreb 147-148: Deze dagelijkse praktijk nu laat de zevende dag ingaan met grote vreugde, met veel licht en overvloed. De zevende dag is na het laatste deel van de zesde dag, met de ontmoeting met de slang en het nemen van de boom der kennis, op het toppunt van ontwikkeling en van kunnen, na de verdrijving daardoor uit die wereld van het Paradijs, een bewijs dat God de mens brengt in een nieuwe wereld, in een nieuw leven, en hem in die zevende dag weer zal leiden tot de een-wording. De zevende dag wordt eigenlijk reeds begonnen in het laatste deel van de zesde dag. Een deel waarin ook de ontmoeting met de slang de vernietigende gevolgen begon te vertonen en waar het grootste gevaar dreigde, wordt bij de Sabbath getrokken, welke dan ook ruim een uur eerder begint dan de dag feitelijk behoort te beginnen. [F. Weinreb, De Bijbel als schepping, Servire — Wassenaar 1976.]  

[4] Ex. 20:8: Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt; 9zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; 10maar de zevende dag is de sabbat voor de Here, uw God; dan zult gij geen werk doen, gij noch uw zoon, noch uw dochter, noch uw dienstknecht, noch uw dienstmaagd, noch uw vee, noch de vreemdeling die in uw steden woont. 11Want in zes dagen heeft de Here de hemel en de aarde gemaakt, de zee en al wat daarin is, en Hij rustte op de zevende dag; daarom zegende de Here de sabbatdag en heiligde die. [Curs. GtH]Weinreb 112,2: En dus op die zevende dag komt zij tot stand, die hereniging van alles wat voordien nog als tegenstelling tegenover elkaar stond. Daarom b.v. begint ook in het dagelijkse Joodse leven de Sabbath met een twee-heid van b.v. de twee broden, en de twee kaarsen, welke tweeheid door de heiliging van de Sabbath tot een een-heid wordt gebracht. De weg van de Sabbath is zoals in het eerste scheppingsverhaal verteld, de weg van zegen en heiliging door God. [F. Weinreb, o.c.]

[5] Gen. 2:2-3: Toen God op de zevende dag het werk voltooid had, dat Hij gemaakt had, rustte Hij op de zevende dag van al het werk, dat Hij gemaakt had. 3En God zegende de zevende dag en heiligde die, omdat Hij daarop gerust heeft van al het werk, dat God scheppende tot stand had gebracht. [Curs. GtH]       Ex. 31:14: Gij zult de sabbat onderhouden, want deze is iets heiligs voor u […]  

[6] Deut. 5:12-15: Onderhoud de sabbatdag, dat gij die heiligt, zoals de Here, uw God, u geboden heeft. 13Zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen, 14maar de zevende dag is de sabbat van de Here, uw God; dan zult gij geen werk doen, gij, noch uw zoon, noch uw dochter, noch uw dienstknecht, noch uw dienstmaagd, noch uw rund, noch uw ezel, noch uw overige vee, noch de vreemdeling die in uw steden woont, opdat uw dienstknecht en uw dienstmaagd rusten zoals gij; 15want gij zult gedenken, dat gij dienstknechten in het land Egypte geweest zijt, en dat de Here, uw God, u vandaar heeft uitgeleid met een sterke hand en met een uitgestrekte arm; daarom heeft u de Here, uw God, geboden de sabbatdag te houden.  

[7] Hebr. 4:9-10: Er blijft dus een sabbatsrust voor het volk van God. 10Want wie tot zijn rust is ingegaan, is ook zelf tot rust gekomen van zijn werken, evenals God van de zijne.  

[8] Rom. 6:8: Indien wij dan met Christus gestorven zijn, geloven wij dat wij ook met Hem zullen leven […]  

[9] Ex. 35:3: Gij zult in geen van uw woningen vuur ontsteken op de sabbatdag. 

[10] Hebr. 12:27: Dit: [nog eenmaal,] doelt op een verandering der wankele dingen als van iets, dat slechts geschapen is, opdat blijve, wat niet wankel is.